| daniw |
[Aug. 4th, 2009|11:36 pm] |
BARIBARI KONTRA BISIN, TIG-AB KONTRA GAWAT: DALLANG ITI NAKAPARSUAAN TI BAGAS
Quet iti tandaanam
agsalanto ti agdan
marbanto ta casuuran
mapispisangto ta dalican.
-- maika-267 a binnatog, Historia a Pacasaritaan ti Panagbiag
ni Lam-ang iti Ili a Nalbuan nga Asaoa ni D.a Ines Cannoyan
iti Ili a Calanutian (Version a Parayno)
Bagas. Arroz limpio: sustancia de interior de algo: 1. la sustancia de la cosa, guita ti bagas: granar, agbagas: estar ya todo para ello, agaribuabo ti pagay, 1. agmuta ti pagay: declaracion de la cosa, pangibagas iti caypapanan ti sao: arroz muy quebrados los granos, natumec a bagas etc.
Inapuy. Morisqueta. Apuyen; agapuy, coderla. Refran: Iti inapuy a natangquen, ti mangted naquem. El pan duro=etc.=o el castigo hace al hombre advertido.
Bisin. Hambre, y ganas de comer: mabisinac, tengo etc. traspasado de hambre, nabisinan: hambre canina, paglen ti bisin; 1. guraen: matar de hambre otro, nabisinan: daytoy Apoc, bisbisinannac laeng: debilitado, nabisinan: cabisinan. saltar las tripas de hambre; quimmalaosigca laeng iti bisin mo. Refran: Aoan ti daques a inapuy iti mabisin: para el hambre no hay pan malo, OTRO. No cayatmo a aoan ti dengguem a daques, dica sumaclang iti mabisin anno agunget. V. Ngayappuet. Cosegcoseg. Pungeg. Raar. Tarabay. Tartarumnay.
Gauat. El tiempo de carestia, que dura desde que se ha plantado el arroz hasta que comienza a espigar, gauat a nangitingit. V. Paguel.
-- VOCABULARIO DE LA LENGUA ILOCANA
Coordinado Por El M. R. P. Predicador Fr. Andres Carro
Primera Edicion, Manila: 1849
i. gawat ti boksit ken nakem iti nakaparsuaan ti bisin
Dimon purpuruakan iti kaggao nga innapuy ti nalidem itan a kabus.
Dimon mauray ti naimbag a gasat iti nakukuyem itan a kannag.
Dimon masiray ti parabur ti nagpasugnoden a nakaparsuaan.
Nakaisalikad iti gemgem ti bulan iti kapitakan ken kabingkolan.
Sayang dayta innapuy, isu pay a pagibulonan iti ad-adu a digo,
Ay, dimon purpuruakan iti innapuy ti saanen a mangraniag a kidem.
Rakem ketdi wenno lilit ti inka dawaten, itinnagna dayta ta kasapulam
A panggapas iti pinagayam, bareng adda pay maagsaw a dawa iti arutang.
Ta kagawat ita ti maisaang a pagbiag ket di payen malinlinayan
Ti kaldero a dim’ pay koman pagburken tapnon di rumkuas
Ti napateg a segget ‘ta inka nadiskitaan a sangasupa, nasudi
Nga anag ti arasaw, pagpakired a tubbog ti napudaw man
Wenno barbangisiten a bagas, basta bagas, kabsat, wen,
Napateg la unayen, arigna tinukel a balitok, itan, a nasken
A pilaam ti pinorkilo a maipabellad iti apuy, inapuy, kabsat,
Innapuy, bagas, nailian a taraon, nailianen nga aron
Ti adu pay ngetnget ken ngaretnget, ad-adu pay
A kiraos ken garadugod ken bisaleg.
Nakurang ti bagas, nakirang ti bagas, kabsat! No apay
Ketdi a nakirmet ti bagas itan kadagiti ir-irikan idi a kinelleng!
Ay, din mauray ti parabur ti mamabpabaur metten a nakaparsuaan.
Ta no apay ketdi a mataktakadan itan iti binettek, binaar,
Piningey, inuyon, sinukat dagiti panaltagan ken alsong. No apay
Nga agpulpulkok dagiti salup, pagkendian, supa, teppeng
Iti malaglagawan a pagbagasan dagiti agbibiag
Ken mangbibiag iti pagay? Kuliapis kadi aminen,
Aya, nga apit ket itayab aminen ti sagawisiwam
Nga angin no kasta nga ilaidmo ti nasarimutmotmo
Kadagiti natungil nga alugangian? Awan ta awan la kadi itan
Ti agas ti sudak dagiti ringiadan a dapan? Wenno pangep-ep
Iti apges ti gagatel dagiti rarasa ken tarindanum?
Sunget ken itta ti matda iti tataepam a pananginanama.
Pedpedpedem laengen dagiti mabisbisinan a bigat
Iti panangar-arep-epmo no kaanonto ngata manen
Nga inkanto tartaraknen iti ingat ti agkakanat a tig-ab.
Pangur-urayan iti panagindurog ti gasat iti gawat, anusam
Nga’d nga urnongen ‘ta segget, pamedpedyo ken buridek.
Kasta met dayta inka itartar-ap a pegpeg, isippawmo
Latta pay dayta bigao ket tiponem ida iti linudangmo
A naurnongmo nga itta, naimas a pabladem latta ida
Kas linugaw a warakiwikam iti sangkapirit nga asin,
Wenno nayon ti kilabban nga inkanto taltalan iti naiwawa a ngipen
Ti bawang, rebbeng ti sangakirogan, taraon ti sangakabbalayan
A latok, duyog, pinggan, labay. Bulonanyo lattan iti sangaungot
A sineldanan, sangabuyuboy a duron tapno awisennat’ bussog.
Ay, dimon purpuruakan iti kaggao nga innapuy ti nalidem itan a kabus.
Ania pay ti maipuruak no awanen magao, awanen maapuy uray adda apuy?
Dimon mauray ti naimbag a gasat iti nakukuyem itan a kannag.
Dimon urayen ti iparabur lattan ti pampanuotan a nakaparsuaan.
Apuyem ti apuy, gaoem ‘ta bisin ket ilabaymo iti dinanumam
Nga ittip: no awanen ti disiotso pisos ken binting nga ipilam ‘ton bigat,
Dawatem iti bulan a mangitinnag iti kumpay ken badang, ‘imbag
La a pakiginnubat kadagiti rabii a nasken ti pannakitinnagbat
Dayta saanen a makaanus a sikaw, garadugod, kiraos ‘ta detenido
A boksit, wenno dayta saanen a mapedped pay a bumisbisaleg a nakem:
Timmangken a bisin, malinlinay a gemgem ti maap-apuy a dangadang.
ii. baribari kontra siba ken tungro iti nakaparsuaan ti bagas
Bitinam iti pukpuket dagiti tawa ken ruangan, anib iti kumaw ti ammay.
Layawentay’ ti lungon ti ipumpontay’ a tig-ab ket agwarsika iti nagangran
Ti bulong-bayabas, ipekpekkelmo iti teltel, takiag, lulonan ti anem-em
Ti banios, sumra kontra an-annong ti kurimaong ti bagas. Intay’ sindian
Dagiti atong, puorantay’ dagiti nabatbati a rigis ti anglem, intay’ payubyoben
Dagiti naisigpit iti taleb a rungrong ti pinadis, pagbugaw kadagiti umaradas
Pay laeng nga ordenado a bambanig iti garong, agamang, sarusar.
Intay’ agpulseras iti napagango a dalaw ken bugayyong, agiluttay’ iti pauli
A naglanat’ niog a nasinglag iti Viernes Santo, kontra subisubi, ballaibi, til-i
Ken turtog iti dila, karabukob ken bagbagis, dillaw ken katay ken puyot
Ti kartel dagiti manggagamot nga autorisado nga agitaep, agarasaw ken agisaang
Iti nailian a pamedped. Ap-apantay’ iti bulong-atis ken bangbangsit dagiti baki,
Labba, kuribot, tiklis, kostal, pungkian, sako, langgosti, di la ket ta agbalay latta
Dagiti lisensiado nga ulmog ken bukbok ti irik nga armado ti sindikato
A tungro, arrabas ken kutalo, paisano ti nakaparsuaan a siba ti ili.
Wen, idayodayotay’ met ti kontra-kabbibaw, kontra-palteg, kontra-am-amling,
Ket intay’ ideklara ken ipakat ti kontra-atang, kontra-paniang, kontra-talado.
Ay, ditay’ man ruruamen iti tako dagiti diosdios ken paan-anito, sayang laeng
Ti intay’ niogan a diket, lingtaen nga itlog, ibitin a lapi, ituyag a basi, karurayan
Ken lilitsonen a mapadara wenno dinubla ken mamaen a maidasar. Para kadatayo
La daytan, atang iti bukod nga anus ken tured ti kontra-ayab, kontra-tanamitim,
Kontra-sao, kontra-oracion. Ay, ‘maykayon, ditayon agwarsi iti napateg a bagas
Kontra kadagiti nailian nga aggigian ken sangkapagpagna iti gambang a palasio.
Bay-am ‘ta kakaisuna nga ar-arak ti pagbagasan, ketdi asin ti intay’ itan iwarsi,
Agwarsitay’ iti asin, intay’ mermeran ti mumukatan dagiti akakan ken boksitan
Nga enkargado ti kiskisan, warsiantay’ iti asin ti pagrupaan dagiti gabinete
Ti kanen, dagiti sekretario ti kaan, ipariknatay’ met ti apges ti nakana a bisaleg.
Ay, ipariknatay’ met ti nakaparsuaan ti saem kontra nakaparsuaan ti rurumen.
Ngem kasanon, kunam, no uray asin a pagideppelan iti sangkapekkel
Nga innapuy ket tedteddan ti nakidkidan a garapon? Kasanon no uray la asin
A pagpalukmeg la koma’t pingping ‘ta paragpaganen nga ubing
Ket piritpiritemon nga an-anayen nga iwarakiwak iti nalab-ay a dinengdeng?
Darat, warsiantay’ ngarud ida iti darat, kabsat, ‘tay napino a darat, limogam
Iti naderder a silit’ sairo. Warsiantay’ iti darat ti mulagatda a limmuskabeng
Iti ilegal a taba. Mermerantay’ ida a kas pannakamermer dagiti rehistrado
A di-makitkita. Mermerantay’ idat’ darat, kabsat, tapno makitada ti saem
Ket maramananda ti apgad ti ling-et ken daratayo a makigubgubal
Iti bingkol ken bininting adda laeng bagas a maapuy iti bigat ken malem.
Tapok, kabsat, uray pay tapok, rumakemka ngarud iti namaga a tapok
Ket isut’ intay iwarsi, iwaris, warsiantay’ ida iti kimraang a tapok ti kimriit
A kinelleng. Mermerantay’ ida iti tapok ket ipaskadtay’ met ti buteng
Iti matada a kirem a kirem. Intay’ ida asinan, daratan, patapoken
Tapno maibagasanda ti kababagas ti sao iti pagbagasan ti tao.
Ay, ‘maykayon, ‘maykayon dakay’ a kakadua, kapuli iti pitak.
‘Maykayon, dakay’ nga aglulusiaw, mataltalimudaw, ul-ulila
Ti desaparecido a puni. Intay’ anguyoban iti pasged ti nakusep
A beggang iti kadkad nga intay’ gabgaburan iti dapo. Puyotantay’
A puyotan agingga a rumrumsiken a gil-ayab. Paapuyentay’ pay, latta,
Ti pisangpisang a dalikan, ti littik a tayab, ket dinton marba ti kasuoran
Iti man rupa, pispis, boksit, paragpag, gurong wenno takiag a maag-agawan.
Ay, wen, ‘maykayon, suyatantay’ no nasken iti dara ti darudar.
Ngem, ‘maykayon, ‘maykayon, apuyentay’ ti inapuy iti ileleggak ti kabus.
Pagsasanguantay’ latta dayta sangkaapuyan nga ayat ken pakinakem.
Ay, mangrabiitay’ iti nakaparsuaan ti isem kontra nakaparsuaan ti saem.
[Umuna a Gunggona, Salip iti Daniw 2008-2009, Reynald F. Antonio Awards for Iloko Literatura (RFAAFIL), Naibabawi]
|
|
|
| (no subject) |
[Jul. 13th, 2009|04:18 am] |
|
... weather forecasts more rains the whole week. am not to enjoy my manila stay? |
|
|
| Marigrigat |
[Jun. 29th, 2009|10:39 am] |
Agbukar ti lagipko kenka manipud iti rabii iti aglawlawko.
Itiptipon ti karayan ti nasukir nga unnoyna iti baybay.
-- Pablo Neruda, Maysa a Kanta ti Pannakapaay
Matarimbangonak kadagiti parbangon ket iti panagriknak kaslaak la makapuot a maysaakon nga abal-abal, wenno ipes a kas iti tao ni Kafka. Ngem lukatak ti dumaya a tawa ket matan-awak ti alinaga ti agsapa: yaman pay, Apo, ta taoak pay latta a saan ket nga insekto, kunak iti agpasugnod a ridepko; 'yad-adayom, Apo, kunak iti agin-inat a nakemko a ririingen dagiti kawitan ken ti pot-pot-pot ti nakabisekleta nga aglako iti kalluto a pandesal. Ngem saan a makamurmuray ti agsubli a kinapudno, makasungeg kas iti komersial a kari ti naridam a kandidato iti luktak a transistor radio: Patpatgenka ngata pay kas panangil-ilalak iti agnanayon? Naggapuak iti kinamarigrigat, kuna ti kandidato, patpatgek dagiti marigrigat, linakuak ida iti saglalaka a pagtaenganda idi pay angged, nga isu met ti bimmaknangak, nagrigrigatak isu nga itantan-okko ti kinamarigrigat ket taginayonekto ti panagrigrigat: uray agdildilka iti asin basta adda la ket pagtaengam. Kankanayon laengen nga al-aliaennak ken al-allukoyennak ket sidir iti imak, ridis iti pispisko: Ay-ayatenka kadi kas panangay-ayat ti baknang a politiko kadagiti nakurapay ken iti kinakurapay? Diak ammo. Diak ammo a sungbatan. Wenno panunoten. Ngem ammok. Kas pannakaammo ti sallapingaw iti inna sangpetan a pitak a taeng iti naiwawa a rukab iti aringgawis ti gungugong, iti kada sumriam ti lamiis ken pusasaw ti malem. Siertok kas kaannad ti upa a mangsallukob iti inna uk-ukopan nga itlog, kas panangigigir ti ilanatna a dengngep, iti baet ti silud ti ulmog wenno awis ti taraok. Saanak a baknang ngem baknangak iti lagip. Saanak a kandidato ngem maysaak a politiko ti rikna. Awan bukod a pagtaengan ti puotko ngem kaykayatko ti agdildil iti apgad ti ling-etko ken darak a mangibalay iti riknak. Iti riknak, kenka; kenka, iti riknam. Wen. Iti balay ti parbangon a mariinganka a kaatagko, nakakukot iti salemsem ta naakas ti ulesmo nga ulesko, ket imbes nga ulsanka iti ulesta a binakol a nabordaan iti naganko ken naganmo nga inkulong dagiti sinampuso a dinawis ti nakatartarumamis a sima, 'iyulesko ketdi ti kepkepko ket ikepkepmo met ti ulesmo, ket pabaraenta manen ti kinatayanta a pungan, ikarkarigatanta manen parigaten ti marigrigatan a marigrigat a papagta. Umanayen ti tallo a pandesal (saggaysata, sa pagguduaanta 'diay nabati) ken naamnaw a kape a pagsanguanta madamdama, kuriruennak man ti sukir nga agikarkari iti libre a sakay iti pedicab, libre a lungon, libre a housing loan, libre a philhealth card, libre a pamakan, libre nga arapaap, libre a kinakurapay, libre a panagrigat. Diakton rigaten ti rigat. Ti agnanayon. Kenka: yaman pay, Apo, 'yad-adayom, Apo.
parparbangonek
a purosen ling-etta:
amor rabii
luat' nagpatnag a kari
isapsapok agsapa
(naipablaak iti Bannawag, Junio 29, 2009)
|
|
|
| (no subject) |
[Jun. 1st, 2009|03:46 am] |
|
just watched 2 lino brocka classics "tinimbang ka ngunit kulang" and "tatlo, dalawa, isa" from volume 2 of THE ESSENTIAL BROCKA COLLECTION. |
|
|
| sarita |
[Nov. 9th, 2008|01:29 pm] |
Siak ni Kafka, Pusa
NARIINGAK laengen a maysaakon a pusa. Kasla met lattan i‘tay estoria ni Franz Kafka nga inyaramidak pay idi iti term paper, ‘tay ngay tao a nagbalin a higante a sibbaweng sa wenno simmawa. Nakariingak iti pannakaguyod ti nagdalikenkenak nga ules. Naiwagsak ket immayasak ket anian a kellaatko. Ni nanang. A sigud a masuron kadagiti pusami nga umay makiat-atag iti iddami aglalo no kasta a nalam-ek ti rabii ken parbangon. Makapaangkit kano man ti buok ti pusa. Ken kasemsemna ti urok ti pusa a makiatag. Ngem saan met ketdi a naranggas iti pusa ni nanang ta kayatanna met ti agtaraken.
Kapilitan a bimmangonak, naginatak kas nakairuaman ti pusa, pinagarkok ti nalap-it a durik saak nagsuyaab. Timpuakak a nagtaray a nagtarus iti kosina, kas nakairuamak apaman a makariingak: agmulumog ken agdiram-os sa sumango iti dulang ket agtimpla iti kape. Ngem inwalinnak ti agkirkirog iti kilabban idi simmagpatak iti lababo, kasta met iti lamisaan. Pusaak a talaga ngatan, a, ngem taon sa pay met la ti nakemko. Pinadasko ti nagsao ngem “dika man ngumarawngaw dita a pusa,” kinuna ti aglutluto, a ni manangko a Mating gayam, ‘tay kabsatko a call center agent, “urayem, a, ‘toy ulo ti tuyo a sidamtot’ta ‘damdama,” kunana. Naayat ni manang iti pusa, nasingpet ken naanus kadagiti taraken nga ayup. Isu ti mangdigdigos kadagiti pusami no kua, gulgolanna iti sabonna a Dove. Saan a mamatpati nga agbagyo no madigos ti pusa. Itimtimelanna pay no kua dagiti pusami. Uray ‘di kabaian nga asomi, digdigosenna iti Safeguard. Ngem awan asomi itan ta nabayagen a nagpukaw ni Sister Joc-Joc (impanagan ni manang iti paboritona kano a madre iti nagbasaanna a kolehio ken iti sigud nga opisial ti gobierno a nangunniber kano iti riniwriw a pisos sa nagtammeng ‘diay America); nalabit siniluan ken pinulpogan dagiti mammartek. Awan pay naud-odanmi nga uken a kasukat ‘di Sister Joc-Joc.
Namrayak nga inlagudlagod ti pinatibkerko nga ipusko iti nawasnay a gurong ti kabsatko. Insidolsidolko ti barbasan a sungok ken ti nalamiis, agbabbabasa nga agongko. Mariknak ti nakaro a bisin. Sibibisin sa a kankanayon ti maysa a pusa, awan la ket agdawat iti makan iti apona. Aglalo idi masay-upkon ti nakaim-imas nga alingasaw ti um-umkisen a pariok ta agpritpriton ni manang iti tuyo. Paboritok pay met ti prito a tuyo a maidennet iti suka ti basi. Wenno magalipan iti apaglabanag a kamatis. Sayang ta ulonto laengen, ken siit ken pigar ken siksik, ti mabagik, kas naipakadawyan a mait-ited iti pusa.
Ne, addaytan a sumungad da Garfield ken Exodus, dagiti dua a kalakian ken bulog a pusami. Nakaangotda la ketdi met iti nabanglo. Linagudlagodda met ti gurong ni Manang Mating. Masdaawak ta saanda met a masdaaw a makakita iti sabali a pusa, nangruna ket padada a kalakian, iti teritorioda a kosina. Immay pay ketdi dinildilan ni Exodus ti bukotko ta nakaangot ngata dita iti naipinas a langsi ti paltat. Daytat’ sindami idi rabii ket, paltat a napangat iti sabong ken naganus a bulong ti salamagi. Inikkak idi ida iti saggaysada a nagdakkelan nga ulo ti paltat nga African.
Maamakak man ta amangan no purokendak nga angaten, kas iti makitkitak idi a panangambonda iti sabsabali a kalakian a pusa iti ruar, nangruna dagitay’ karibalda kadagiti dakdakayanda nga agmaya a kabaian a pusa. Ngem didak sa met an-anuen. Apay a dildilannak pay ni daytoy nga Exodus? Saan la a gapu ta adda nabati a pay-od ti impangat a paltat. Panangipakita pay ket iti panaggusto wenno panagayat dayta panangdildil wenno panangdilpat ti maysa a pusa iti padana a pusa. Linisannaka a sidudungngo, ket babaen pay ti bukodna a dila; di kad’ kasla man ‘tay panangbuggo ni Jesus iti saka dagiti disipulona.
Wenno baka ketdi met no mabigbigda a siak ni Ranilio nga apoda? Isu nga awan ania man kadakuada ti kaaddak a pasalsali iti teritorioda? Baka met saanak pay la a pusa ket maysaak pay la a tao a makitada? Ket itan agliteng iti isipkon: Apay gayam a di dimlaw ni nanangko itay simrek iti kuartok ket maysan a pusa ti nadatnganna a nakakukot iti kamak? Apay a dinak sinapul, siak, ni Ranilio Callautit Jr., a barona a katturpos iti kolehio iti kurso nga A.B. English; siak nga inaudi a anakda ken kakaisuna a baroda iti daydi tatangko a klerk iti munisipio a pimmusay idi segunda aniok iti college? Apay a di nasdaaw iti kaadda ti sabali a pusa? Da met la Garfield a kiote ken Exodus a garitan a maris-dapo ti puspusa ditoy balay ket. Apay a di dimlaw iti kaadda ti maysa a pusa a labang iti puraw ken nangisit, kas makitak a maris ti dutdotko, a nagsayaat pay met ti panagdugmonna iti katrek? Uray ni Manang Mating, apay a di dimlaw itay ket kinasaritanak pay?
Makulkol ti utekko. Apay ngata ngamin, aya, a nagbalinak a pusa? Wenno nagbalbaliwak a kas pusa? Taoak kadi pay laeng idinto a maysaakon a pusa? Pusaak kadin idinto a maysaak pay met la a tao? Wen, a, ta mapampanunotko pay laeng met dagitoy a bambanag, adu a saludsod, a sigurado a di umapay a pulos iti isip ti maysa a pusa. Adda ngarud, aya, pusa a makaammo ken ni Franz Kafka? Wenno pusa a managbasa iti libro? Maysaak ngarud ngata itan a tao a pusa? Wenno pusa a tao? Ngem interamente metten a pusaak, awanen ti pakailangaak pay a tao. Malaksid no ibagada a karuprupak da nanang ken manang. Ta kunkunada man a ti kano pusa, wenno uray aso, a taraken, umingas iti apona (ngem sigud met a kaingas ken kakudkudilmi ken manang ni napudaw a nanang a nagrenreyna kano iti beauty contest iti ilida idi balasang; isu a nataerak kano ket isu a napungga ni Manang Mating; panaeren met ‘di tatang ngem napugot ken pamandeken). Ti la ngatan panunotko ti nabati a tao, ti kabaelak nga agpanunot iti kas iti mapampanunot ti tao. Ngem di kadi ngata kastoy met gayam a talaga ti panunot dagiti pusa? Addaanda iti isip a kas tao iti kinapusada?
MAKALAWASEN ti napalabas sipud nariingak a maysaakon a pusa. Awan met ti naidumduma wenno karkarna a napasamak. Normal met ti amin ditoy balay. Didak met latta ikankano kas sabsabali. Da man nanang ken manang wenno da Garfield ken Exodus. Di met birbiroken ni nanang ti anakna a ni Ranilio. Di met sapulen ni manang ni adingna a Ranilio a mangitultulod ken mangsuksukon pay no kua kenkuana iti rabii iti pagpaayanna a call center idiay sentro. Saan sa ket a nagpukaw iti imatangda. Gapu ngata ta addaak latta met a pasalsali nangruna no panagkakaan. Ken iti bigat a serken ni nanang ti siledko nga isu lattat’ pagid-iddaak ta kortina met lat’ pannakarikepna ket nawayaak a sumrek. Riingennak latta ni nanang a nakadalikenken iti rabaw ti abel-iloko nga ulesko. Sigud met nga obra ngamin ni nanang ti kasta lalo idi agbasbasaak pay laeng. Adda ngamin turtur-ogko ket maladawak no kua a makariing. Ti ket mapaliiwko a kasla naiduma, mabayag a mulmulenglengan ni nanang ti naikuadro a graduation pictureko iti rabaw ti bedside table. Alaenna pay no kua nga ap-aprosan wenno apungolen. Kabayatanna, awan met mangsapul kaniak ditoy balay, a gagayyem, barkada, ken am-ammo, no napnapanakon ta diak metten agparparang kadakuada. Diak payen mapaloap ‘tay inaplayak a trabaho iti maysa a pablaakan a ‘yan ‘tay maysa a barkadak; dinak met umay pakaammuan.
Normal latta met kaniak ta uray nagbalinak a pusa, diak met unay pakarikutan wenno pagpulkokan koma ti panagbalinkon a pusa. Malaksid la iti panagpampanunotko no pusaak kadi wenno taoak pay latta. Diak met pakasikoran ti panagsublik met la koma a kas tao. Diak met sapulen dagiti nakaisigudak a kas tao. Kas koma iti hiligko a panagbasbasa iti libro ken magasin, kasta met ti panagkompiuter ken panaginternet, ken ti panagmotorsiklo. Kasta pay ti hiligko iti selpon, mp3 music ken DVD movies. Ammok pay met la ti agbasa ta mabasak met amin a makitak a letra a nakasurat iti aglawlaw. Ammok pay met la koma iti agkompiuter (nupay marigatanak siguro ta sabali metten ti imak, uray pay “bao” wenno “mouse” ti usaren). Ken siempre, makangngegak pay met la iti musika ken makabuya iti movies ta kanayon nga agpatugtog iti stereo wenno agbuya iti DVD movies ni Manang Mating. ‘Tay patpatgek nga iPod, mausarko pay la koma met. ‘Tay selponko nga N95, diakon padasen nga usaren, sigurado a narigat a pagitulnek iti keypad dagiti babattit a kukok; bay-amon dagitay nagadu a txtm8s. Kasta met ti mangsakay koma ken mangpataray iti nalabaga a Honda XRM a motorko ta diakon kabaelan, sayang. Ti siddaawek ta natakuatak a kasla metten rurog ‘di motorko a nakadagumpo iti likudan ti balaymi, kuppikuppit, killokillo, nabusak ti headlampna, ken nagkaro ti pannakaotso dagiti daligna—diak malagip no sapay a nagbalin a kasta, adda ngata nangbulod idi ket naidungparna? Ngem awan metten ti interesko nga agbasa wenno agkompiuter wenno agmotor. Diak payen maapresiar ti maysa a napintas a musika wenno pelikula. Kaykayatkon ti makikinnulangtot kada Garfield ken Exodus. Wenno turog a turog. Ken agdadawat iti makan, mangan met no adda mangan a tao, kas nakaisigudan iti pusa.
Adu ketdi dagiti pakasdaawak pay laeng a pagkunaak a saanak sa pay la a naan-anay a pusa. Kas pagarigan, nupay didak maawatan no kasaok ida, maawatak pay met ti sao da nanang ken manang—nakasaysayud nga Iloko ti mangngegak a saoda. Ket siddaawek no apay a maawatak met ti sao da Garfield. Saan met a ngiaw wenno ngarawngaw ti mangngegko no di Iloko latta met. Sa no kasaok met ida iti Iloko ket maawatandak met. Lengguahe ngata ti pusa ti isasaok metten? Ngem di kad’ adda met dagiti tao a makaawat ken makasao iti sao ti pusa? Kas koma ken ni Nakata, daytay walang a lakay iti “Kafka on the Shore” a nobela ni Haruki Murakami, paboritok a mannurat a Hapones. Wenno ‘tay agsao a pusa iti “Coraline” a nobela ni Neil Gaiman a maysa pay a paboritok a mannurat. Ngem ammok met a sarsarita la a pampantasia dagidiay. Saan nga agpayso iti pudno a biag. Ngem kasanok ita a matingiting ti pudno ken saan a pudno no pusaak la ngaruden, taoak pay met latta iti panagkunak?
Daytoy san ti naal-alak iti hiligko la unay nga agbasbasa iti fiction, lalo iti fantasy, ken nangruna kadagiti obra da Kafka ken Murakami ken Gaiman, ken dagiti sarsarita nga adda karakterna a puspusa. ‘Tatta, addaak sa metten iti kunkunada a Kafkaesque a kasasaad wenno situasion. Ket pusa ti innak nagbalinan, wenno nagbaliwan.
Ngem ti nakasdaawak la unay, ken ti nagtibbayuak ken naglamiisak ket ti panangawag kaniak da nanang ken manang iti naganko a Ranilio. Idi damo, didak nagnaganan no kasta a kasaritadak no pakanen, ayaban wenno bugawendak. Ngem naminsan, “agriingkan, Ranilio a manteka, agur-urokka pay la dita,” kinuna ni nanangko. Diak unay inkaso ta sigud a mangmangngegkon ti kasta ken nanang. Ngem idi naulit iti kosina, idi “Ranilio, kunak a dika agsagpat iti lamisaan, idiayka pangananyo ‘diay suli, dika man agbangad, Ranilio,” kinuna ni manangko, limteng lattan iti isipko a pusaak gayam a kasarsaritada, saan a ‘di sigud a tao, ket apay a ti naganko a kas tao ti naganko met la kadakuada? No pusaak a makita ken kas pagaammoda, apay nga ipanaganda ti nagan ti ammoda a tao nga anak ken kabsatda? Di kad’ ammoda a siak met la ni Ranilio gayam? Ngem apay ngay a dida masdaaw wenno saludsoden no apay a maysaak metten a pusa? Wenno sigud kadin nga ammodan ti amin? Ket siak, siak ti di makaammo?
Ngem no pusaakon, masapul a mabaliwan metten ti naganko. ‘Tay nagan a mangisina iti kinapusak iti kinataok (wenno kinataok iti kinapusak?). Kas iti kaadda met ti nagan da Garfield ken Exodus.
Siak ti nangpanagan idi ken ni Garfield, idi kutingda pay a kadawdawatmi iti kaarruba. Ni met manang ken ni Exodus. Diak ammo no nangal-alaanna iti dayta “exodus,” saan kano met nga iti Biblia; gapun sa ta madama idi a maipabpabuya ti pelikula nga “Exodus” ni Bong Revilla. Basta “exodus” kunana met lattan, cool kano ken mystical ti datingna. Ti Garfield, ania pay, innalak iti nagan ti popular a cartoon a mataan ken pingpingan a pusa a garitan ken kiote. Umarngi ti dutdot ni Garfield.
Gapu ta dakami ken manang, a tattao, ti nangpanagan kada Exodus ken Garfield, dakami met la a tao ti makaammo kadagita a nagan. Natakuatak a da gayam Exodus ken Garfield a mismo, dida ammo dagita a nagan. Wenno uray ket ngata ti konsepto ti nagan. Didak ita ikaskaso no kasta nga awagak ida iti naganda. Saan gayam nga uso ti nagan kadagiti pusa. Taon sa la ngamin ti adda naganna wenno naayat iti nagan. Masdaawak ta kunak no pantasia laeng dayta a banag, kas iti impalawag ti pusa a gayyem ni Coraline iti nobela ni Gaiman. A saanda kanon a masapul a pusa ti nagan ta am-ammodan ti bagbagida. Ti ammok met, umanayen ti kinapusa a nagan, ti “pusa” a naganda. Ti madlawko ket imbes a nagan, angot ti pakailasinan iti maysanmaysa. Adda naisabsabali a pay-od da Garfield ken Exodus nga agduma iti maysanmaysa. No malang-abmo, ammomon no siasino ti ‘sinno. Ngem ibagakto ti kinapateg met ti maibalikas a nagan kas pakabigbigan ken pakaidumaan. Ket inagankonto met a la a mismo kadakuada ti naganda.
Ket siak, masapul met nga adda naganko a kas pusa. Tapno adda maibagak a naganko no kasta a saludsodento met da Garfield ken Exodus no ammodan ti nagannagan. Ken adda met ibagakto, a, no iyam-ammok ti bagik kadagiti sabali a pusa iti ruar nga innakto met ikkan iti bukodda a nagnagan, nangruna dagiti kabaian.
Ket siak lattan ti mangpanagan iti bagik. No ngata ngarud Haruki, adawek iti nagan ti paboritok a mannurat? Ngem madin sa met ta kasla naalas ti murdongna no iti Iloko, saan nga okey. No Murakami ngata ngay? Madin sa latta, ta no iti Tagalog ket kasla tagtagilaka, mumurahin. Diak met kursunada ti nagan dagiti agsao a pusa iti nobela ni Haruki Murakami, a da Mimi, Kawamura, Goma wenno Okawa. Wenno uray dagiti sabali a sikat a pusa iti cartoon, sine, libro wenno komiks kas koma kada Tom, Felix, Sylvester, Puss ‘N’ Boots, Cheshire Cat, wenno Cat in the Hat.
Ammokon, Kafka lattan. Pammadayaw iti mannurat a nakaigapuanan sa ket met ti panagbalinko wenno panagbalbaliwko a kas pusa. Kas met la kadaydiay kangrunaan a karakter iti “Kafka on the Shore” a ni Kafka Tamura, pinanaganan ni Murakami iti nagan met laeng ti gusgustona nga autor.
Siak ni Kafka, pusa, bow. Maymayat ngem iti Franz. No Franz, kasla latta met tao. Mas cool ken mistikal, ken kasla exotic pay a denggen, ti Kafka. Mainugot a mainagan iti pusa.
Kafka, pusa, siak dayta. O, di kad’ maymayat met nga adayo ngem iti Ranilio a buniagko kas tao ken nagan ‘di tatangko—sa pay la naapelieduan met iti Callautit, kasla mutit (isun sa pay ketdin ti gapuna a nagbalinak a mutit, este, pusa)!
DIAK pay unay rumrummuar iti balaymi. No la iti rabii nga innak tumakki iti panaraten a paset iti sikigan ti balaymi ditoy Block 34. Maamakak pay la iti ruar. Baka kamatendak dagiti nauyong nga aso. Wenno amangan ket no masalamaannak daytay tao nga agpatpatay iti pusa iti subdibision. Daydiay Romy, baak a baro nga ahente iti ag-agas, a solo nga agnanaed iti unitna iti Block 36, a pagtripanna ti ages-eskopeta iti pusa. Natiruannan da Garfield ken Exodus iti naminduan a daras. Ngem saanda a natay (siam sa a talaga ti biag ti pusa!). Naikali laeng ti bimmaso a bala iti luppo ni Garfield; simmaluksok met iti bukot ni Exodus ti bala, naisalat iti lalatna. Nabayag met idi nga inagal da Garfield ti sugatda. Agil-ilus ken nagpilpilag-ingda. Nabayag a dida nakapangpangan. Kimmutkuttongda. Inag-agasak ida iti betadine ken pinapainumko iti napulbos a tabtableta a sulfathiazole ken amoxicillin a naikanaw iti gatas a Nido. Saanen a naikkat dagiti bala ti de-bomba a naidalubdob iti bagida. Nakaapak ket dandanik met idi nakasinnulong daydiay a dangkaw ngem kuttongi a Romy a pangalkalbuen ken salto dagiti matana. Ipapilitna lattan a mangngallong ngamin da Garfield isu a dinebombana ida. Ngem nasingpet da Garfield. Didanto pay isinen la koma dagiti makaluban a sida iti balaymi. Sa apay koma nga agkallongda pay ket mapakpakanda met iti um-umada iti balay. Pagbiddutan la ketdi ni Romy da Garfield ta adda ngamin kaar-arngida a puspusa a balang a mangkakallong iti subdibision. Agserrekda no kua iti balbalay iti rabii. Masansan pay a makaapa da Garfield ti maysa a dakkel a bulog a kiote a pusa a namin-ano metten a simrek iti balaymi no maliwatan a maibalunet ti tawa. Adda pay dapul a garit a timmigre a kas ken ni Exodus. Ngem awan karbengan ni Romy a basta ageskopeta lattan iti makitana a pusa iti asideg ti unitna. Adda akimpusa kadagitoy. Adu ti agrekreklamo a mapukpukawan iti pusa. Ipagarupda a pulpulotanen dagiti mammartek iti ruar ti subdibision. Ni met gayam Romy ti akin-aramid. Isu laeng met ti adda airgunna a masansan a makita nga ages-eskopeta kadagiti alimuken ken billit-sina. Ken adda nakakita a mismo kenkuana nga agtirtiro kadagiti aglalang-ay a pusa iti nalawa a bakante a lote iti batog ti unitna no kasta a sumipnget. Ngem ilibakna latta met, motit ken balang a mangkakallong kano dagiti debdebombaenna.
Ngem masapul a rummuarak met a kanayon, bay-am man dayta a Romy a baak, innakto pay ngay tumakki iti sango ti balayna. Rummuarak manen no rabii, kumuyogakon kada Garfield ken Exodus a mapan agarog. Basta sumurotak. Magagaranak la unay. Masaysay-upko met no kua iti rabii ti agadiwara nga ayamuom ti kabaian nga agmaya, uray addaak iti uneg ti balay. Napigsa a talaga ti panagangot ti pusa, masaepna uray adayo a banglo wenno bang-i. Gundawaykon daytoy. Adda met nobiak (idi a tao) ngem gapu iti napalalo a kinamanagbabainko wenno kinakapuyko, no babai ti pagsasaritaan, awan pay nagudgudilak idi malaksid la iti sangkapulagid nga ungngo ken maam-amak nga iggem ken pisel ken apros. Uray nakaro ti essemko, mabutengak a mangiwayat ta amangan no isinanak ti agindidi ken agimmimikki idi a nobiak. Amkek pay ket a katawaan ken laisennak ta baka diak ammo ti umno a kueek no addakamin sadiay. Ita ta maysaakon a pusa, mariknak ti nakaro nga arem ken gartem ti kinakalakianko. Pudnon sa a naderrep ti pusa. Ket awan mariknak a bain. Wenno animal instinct ngata daytoy? Iti la pannakapanunotkon iti pinalpaliiwko idi nga ar-aramiden da Garfield no kasta a rabii a rummuarda, sumron ti nakaro a panagpagusko. Sinipsiputak idi naminsan ni Exodus iti maysa a rabii a kabus a nabuakak iti ariwawada iti paraangan. No kasano a digaan a lawlawlawenna ti kabaian a padpadasenna a tukmaan ken ipuged. Ti kasla panagindidi met ti kabaian ket mabayag a sugsugnuen ni Exodus. Nakapigpigsa ti panagririawda, a pasaray agkinnamatda pay a kasla agapa. Linnailo la gayam daydiay, kasla foreplay. Ta inton kuan, agpakleb ket itaya met lattan nga iduriri ti kabaian ket dagdagusen metten ti kalakian a tuonan ket kasta unay ti inda panagngarawngaw iti panagimasda. Ibideok pay koma idi iti selpon ngem panipngeten met, ipanko koma ket iti youtube.com sako awagan iti “Tuguegarao Scandal.” Adu la ketdi koma a maniakis nga umiinternet ti maawis a mangbuya ta pagarupenda a maysa manen a limed nga ala ti agsipsipol a pareha a tao. Ita, mapadasak met laengen! Ti la dakesna no di agpasublat dagitoy kabbalayko a bubulog pusa. Ngem, ay, labanak la ketdi ida. Uray man agaangatkami. Pudnon sa, uray kadagiti pusa, babai ti maysa a nangruna a taudan ti riri.
Ket anian, kasdiay gayam. Apo, aya, kasdiay gayam! Isu met la nga urayka la mapangarawngaw iti kasta unay. Binukodanmi ken Lolita ti agpatnag idi rabii. Damona ti agmaya ket siak ti nakauna. Anian ta agpadakam’ a birhen! Naunaak da Garfield ken Exodus ta nalalaingak sa a sumaep iti agmandi a kabaian. Taga-ruar ti subdibision, sangasabalian ti pay-od nga iyal-alingasawna, agadiwara a kasla mapritprito a daing a pusit ken kasla aginakbay a malutluto a dinengdeng a saluyot ken rabong iti mumalem, ni Lolita. Ninaganak iti kasta ta no tao siguro ket baka dose wenno tresena laeng, nakagangganus, kas iti daydiay karakter iti nalatak a nobela ni Vladimir Nabokov. Nasapa a nagmaya. Corruption of minor koman ti kasok no taoak. A, ngem awan kasta iti pusa. Rinabiiek a sarungkaran ni Lolita. Namnamaek nga ad-adunto ti maputotko kenkuana ngem kadagiti karibalkonto a mabalin a makasalisi a mangdakay kenkuana. Ta kasta la ngarud ti kabaian a pusa nga agmaya, dim’ mabalin a bukodan, pagraranudan tapno mapaadu latta ti puli.
Ngem ti danagek ket amangan laeng no mauma ni nanang, wenno uray ni manang, iti kanayon a panaglaylayas wenno di pannakaibalbalay dagiti bulog a pusa iti balay no mapanda agarog. Pasaray di agawid da Garfield ken Exodus iti sumagmamano nga aldaw, adda pay sangalawas no kua. Nakaisigudan met dayta iti bulog a pusa. Adda pay ketdi dagiti saanen nga agawid a kalakian ket layondan nga agbalang. Amangan ket no mapanunotda a pakapon da Garfield ken Exodus tapno mapukawen ti aremda. Siempre, mairamramanak no kuan a maibuksilan wenno mataltal ti butillognan. Namak payen no ‘tay ket nakasaksakit a panagkapon ti aramidendan, ‘tay bedbedanda iti lastiko ti puon ti ukel-ukelmo tapno main-inut a maisina daytoy, lumteg nga umuna agingga a magango ket inton kuan, mapursing lattan ket babay, testikols, awanton pagkarkaritmo, sika a bulog nga armendo a pusa. ‘Puonay met la a biagen no maysaka a kalakian, a kabambanuagam ken kabuanggermo, sada ikkaten ti ukelmo a puon ti essem ken rugsom. Agpayso a no kapadokan a pusa, lumukmegka ken sumingpetka ken awanen gagemmo nga agballog wenno agbalang. Ngem agbalinka metten a sadut, lupoy, ket aglaklakaykan nga inutil!
Ngem manen, apay ket ngamin a panunotek dagita, aya. Kasta la ti biag ti pusa. Saanakon a tao, pusaakon. Agpanunotak ngarud a pusa, tapno awan dandanagek wenno pagam-amkak. Tao laeng met ti agpampanunot iti adu a pakarikutanna gapuna a nagadu a parikut ti tao. Isu a nagrikut ti agbalin a tao.
NAGIMAS gayam ti karne ti bao, lalo ‘tay babattit a marabutit. Naramanak met idin ti adobo a bao iti talon. Ngem amang a naim-imas gayam no kilawem. ‘Tay sidaem a sibibiag. Adda nasigamanmi a marabutit kada Garfield ken Exodus idi naminsan a rabii a kalkalpasmi a nangan iti siit, pigar ken ulo ti paksiw a barangan a naigamer iti tedda da nanang nga innapuy. Tartaraknenmin ti kinnanmi ket nagaabaykami iti rabaw ti akaba a pagpigadan a lupot a naipasirok iti narra a sofa. Agam-ammusay da Garfield ken Exodus, daldalusanda ti rupa ken dutdotda idinto a nakapaklebak nga agkurkuridemdem. Idi kuan, adda nagkarasakas iti panipngeten a suli a ‘yan ti lakasa a kayo a napno iti daan a kopia ti Bannawag nga urnong ni nanang. Marabutit la ketdi. Ita man pay nga adda manen nagdursok a marabutit? Sigud nga ammok a pagaayatda a kibkiban ti lakasa a panggepda a buttawan a serken a pagumokan. Ngem manmanon ti umammingaw a bao wenno marabutit sipud adda da Garfield. Ngem di agkibaltang ti nabileg a lapayag ti pusa a tumangar a makatimud iti uray nagkapsut a kanuskos ti marabutit. Sa ket nakapigpigsa, nakaing-ingel ti simmuknor a bang-i a kasla nangmalamal iti nabasa nga agongko a nangipasingked a marabutit daytoy kumaribuso—nabanglo a nasam-it a marabutit, saan a nabaniit a sangyo laeng. No pusaka, ‘tay angdod ti marabutit wenno dangro ti bao ti kababangluanen nga ayamuom nga amang a nabangbanglo ngem iti matuntuno a paltat a masissisi ti tabana wenno mapritprito a karing. No pusaka gayam, nainlangitan nga angot ti pay-od ti marabutit, utot, wenno bao (puera laeng, a, ti naangseg a sangyo). Siranto ketdin no makemmegmo daytoy samo ibalud iti dawis dagiti nagtitirad a saong ken ngipenmo? Samo in-inuten a rangasen ken ngatingaten tapno maramanmo a nalaing ti nagpaiduma a nanam ti kinilaw a bao—‘tay uray la nga awan a pulos ibatim a pagilasinan nga adda idi ni kastoy a bao, kanem amin: lasag, tulang, menudensia, pati lalat, ipus, ulo agraman dutdotna!
Ket iti apagdarikmat, simpegkamin a tallo iti ‘yan ti lakasa, nakasagana dagiti natatarumamis a kukomi.
Umanit-it ti piman a marabutit a sipepegges a kimmamang iti kasulian ken kasisipngetan a nakaipidegan ti lakasa ket dimi magam-udan uray tallo a paris a nagtatadem a pagkaramut ti agpadas a manggaw-at: da Garfield ken Exodus iti agsumbangir a bakrang ken ungto ti naipasuli a lakasa ken siak a rimmabaw. Napalalo ti butengna, piman, ti marabutit a dina ammo ti suksokanna ken no ‘dinno ti paglibasanna. Limsot iti banda ni Exodus ngem dina naseppeg ket limmabas iti sirok ni Garfield nga insegida a gimmaw-is, nakawitna ket angngabanna koma ngem naganit-it a nakapaluspos pay laeng ti marabutit, agdardara ti nagarumiadan a bakrangna, dara a lalo a nangpaayamuom kenkuana ken nangtignay met a lalo iti napartak a pananglagtok a pananggammat ken dagus a panangsakrab ken layonkon a nangitaray iti naimas a premiok. Hah, ania laengen ti serbi ti kanayon a panangasak kadagiti kukok no diak magammatan daytoy a nasam-it a marabutit?
Nginerngerak da Garfield ken Exodus nga agpanggep nga umuldot. Awan binningayan no iti naanupan, kas nakaisigudan iti pusa. Bagim ti umam-ambing, mangerngeran ken matagudanka iti makaunget a karamut no gamdem ti sumiblok nga umagaw. Bagimto, a, no adda mabati nga uray la lalat wenno dutdot, no nabsog wenno nauman ‘tay nasuerte a nakauna. Ngem diak inikkan ida, kurang pay a pagingat no ar-arigen ta nagbattit met a marabutit. Koma ngata no ‘tay kasla pusat’ kadakkelna a bao iti taltalon wenno iti imbornal ta diak met ngata kabaelan a lamuten amin.
ADDA nakitak a bangkay ti agmagid a kuting a naiwarang iti igid ti kalsada iti laudenmi. Nagbattit, piman, awan pay ngatat’ makalawasna a naipasngay. Sapay no di labang a nangisit ken puraw a kas kaniak. Nagsiddukerak ta amangan ket no putotko daytoy ken ni Lolita wenno iti dadduma pay a kabaian a dinakdakayak. Diak met ketdi sierto ta diak ammo no manon a lawas wenno bulan ti lumlumbes (awan bibiang ti pusa kadaytan a pakaseknan). Diak ammo no naganaken dagiti siotami kada Garfield a kabaian a pusa ta manmano met makitkitami ida. Sa dida met ipadpadamag no naganakdan. Naatapda ngamin, kumayakayda no asitgam ida—sadanto la manen naamo ken naparabur inton agmayada manen. Ngem diak latta maikkat ti ay-ayko iti piman a kuting iti kalsada. Imbelleng la ketdi ti amona a tao. Saan a maaramid ti ina a pusa a baybay-an ti kutingna, saluadanna, ‘yalikakana, itangalna iti pia.
Di maanag ti dadduma a tao ti pateg ti pusa iti balay. Maipagarup a naipanurok ti kinasadut ti pusa, awan serbina a taraknen ken pakpakanen. Dayta la matmaturog ti kaaduan nga obrana. Kaan lat’ pagalistuanna. Loko pay ti dadduma ta libasenda nga itangal ti sidam no maliwayam. Sa pay la agmamanok ti dadduma ket umanay a pakiapaam iti kaarruba a makasalama iti pusam a nangbiktima iti pamusian wenno piekna. Isturbo pay no kua ta kargetda ti umariwawa nga agiinnarem iti at-atep ken parparaangan no kasta a kairut ti turog iti rabii.
A, ngem kaaduanna ti nasingpet a pusa basta naanus ken nadungngoka met nga akintaraken, kas kaniak idi ken ni Manang Mating. No adda pusam, awan ti agbasakbasak a bao wenno marabutit iti uneg ti balaymo. Natalged dagiti lebbenmo a libro ken dokdokumento ken luplupot a paborito a gayaten ken lussoken a pagumokan dagiti marabutit. Kasta met dagiti naidulin a makan, naisarusar nga irik ken bukbukel a puntiria nga ugmokan dagiti bao
.
Ngem malaksid ngamin kadagita, di met ngamin pakairanudan ti tao iti pusa ta di met mabalin a partien a masida wenno malako ti karnena a kas koma iti manok, baboy, kalding wenno aso. Ti laeng met mangayat iti karnet’ pusa ket dagitay’ mammartek ken agmamanok a pamnuotanda a pulotanen ti pusa no awan aso wenno manok a masibrongda.
Sa awan met gumatang iti pusa itan. Malaksid no maysaka nga imported a pusa wenno ganggannaet ken karkarna ti pulim, kas koma no nagtaudka sadiay Siam wenno Persia. No kadkadawyanka la a native a pusa, no kutingka pay laeng, dadawaten ti mayat nga agpusa. Sika pay a nayon a pakpakanen ken problema a daldalusan ti takkina. ‘Yanuddaka pay ketdi no kua iti aripit wenno maisakokayo nga agkakabsat, no adukayo, sakay’ maibelleng iti adayo, iti ballasiw ti waig wenno karayan, tapno dikayon makasubli iti balayyo. Makaammokan iti biagmo, makuretka iti bisin wenno ambonendaka dagiti tirong nga aso wenno pagay-ayamandaka a palsiitan ken uboren dagiti loko nga ubbing a tao. Suertem laengen, a, no adda naasi a tao a mangpidut ken mangampon kenka.
Ay, wen, uray iti pusa (uray aso pay), adda latta met dayta racial discrimination ket. Ta no netibka la a pusa a pandek ken nalaad a kadkadawyan la ti langana, kasla awan karbengam nga agbiag, nababa unay wenno awan ti pateg wenno presiom, awan mangay-ayat kenka no di la dagitay met laeng nakukurapay a tattao a di makabael a mangtaraken iti imported a pusa a burboran ken pingpingan a masapul nga imported met ti taraonna pati shampoo ken sabonna tapno di aggudgod wenno atibelbelan ti kuto ken timel. ‘Pipia koma no netibka a manok wenno baboy, ay, nangina koma met ti balormo ta imasenda a puyotan ti nananam a digom.
Asi pay nga agpayso dagiti Filipino a pusa, awan a talagat’ serserbida. Kitaen laengen no adda maatalan a pusa iti kalkalsada. No nadalisanen a nalus-it iti tengnga ti dalan, awan pay tao a mapan mangakup ket mabaybay-an sadiay ti piman a pusa a maulit-ulit a pilidan ti ginasut a lugan ken rinibu a dalig agingga a mapitpit a kas kaingpis ti papel santo in-inut a mapulpulbos ket inton kuan, in-inut a manasanas iti kalsada nga ipayugpog dagiti di agsarday nga aglabas a luglugan. Awan tao a mangan-ano a mangakup koma a mapan mangikali iti piman a bangkay ti pusa. Nakarkaron nga awan tao a mapan mangala tapno sambotenna a pulpogan ken partien a pulotan no kaat-atalna ‘tay pusa. A kas koma no aso, manok, pato, kalding wenno baboy ti mapilidan, nagalisto dagiti tao a mapan mangpidut. Agaapada pay no kua ket agangay nga agbayad ti nakapadalis. Ngem no pusa, ay, awan bibiang ni tao, bay-am a marunot dita kalsada.
Maldaanganak man la a makapanunot kadagita. Ngem nupay kasta, awatek pay lattan ti kinapusakon. Ania ngarud no kastoykon. Uray no diak masinunuo no kaykayatko daytoy a kinapusa. Ken no rebbengna a gay-atek pay laeng a panunoten a tagtagainep la amin daytoy ket mariingakto lattan a maysaak a tao, saan a pusa. Ngem ti napateg ket addaak pay laeng. Sibibiag. Sitatalinaed. Ma-enjoyko met ketdin ti biag ken panagbiag kas pusa. Ket apay koma nga apalak wenno tarigagayak pay ti agsubli iti kinataok no kontentoak metten, itan, iti agdama ken mabalin nga agnanayonen a kinapusak.
Adda ketdi amakko pay ngamin a no aggarawak wenno agtignayak pay latta a kas kasirib ti tao, amangan ket no agdinamag. Ta kastat’ naipakadawyan a mapaspasamak no adda maysa nga ayup a madlaw ken mapaliiw a kasla tao ti sirib wenno aramidna. Adu a tattao ti masdaaw ken maayatan (dida met ngarud masdaaw ken maayatan no adda tao a madlaw ken mapaliiw a kasla ayup ti sirib ken aramidna). Maamakak ta di la ket ta agpeggadak. Baka panggependak a tiliwen ken ilako a maipabuya iti karnabal. Wenno ipandakto ketdi iti laboratorio ket adalendak dagiti sientista a tao. Matiltilak la ketdi. Ti nakabutbuteng no bukaitanda ti utekko wenno rangrangkayendak tapno takuatenda no naggapgapuan ti siribko. Uray met ngatan no siam ti biagko, di agkurri no kasta ti pakapay-ak.
Isu a nasken nga agbalinak lattan a gagangay a pusa. Saankon a pulos a pampanunoten ti kinataok. Ti kinataok idi. Adalek itan a pukawen a maminpinsan iti isipko a taoak wenno taoak idi. Maysaak a pusa. Siak ni Kafka, pusa. Saanen a ni Ranilio Callautit Jr., tao. Pusaak. Rebbengna nga agpakapusaak a di ket agpakatao.
Ngiaw. Ngiaw, ngiaw. Ngiaw! Ngiaw, ngiaw, ngiaw. Ngiawwww!
|
|
|
| daniw |
[Sep. 25th, 2008|10:30 pm] |
Arintaposen ti Hunio
Arintaposen iti Hunio a nagsinnapata dagiti perrengta:
Siakto, sikanto, laengen, ti matmatmatam, ti mingmingmingak.
Arintaposen iti Hunio nga indeklarata ti wayawaya
Dagiti nasimbalud a dila ken nakaraked a rikna.
Arintaposen iti Hunio, iti arindaraen a malem, nagpinnetpet
Dagiti imbulosta a kari, nga iti arimbainen a kinnari, kukuata ti rabii.
Sinapulmo dagiti ramayko iti lidem ti naglemmeng idi a bulan.
Naapirasmo ti immapon a kersang, naaprosam ti putan ti laban.
Sinapulko ti dakulapmo iti lamiis ti kannag idi iti kapanagan.
Napidilko ti nagbalay a butuan, napiritko ti gatilio ti dangadang.
Nasapulanta ti agwaywayas nga essem, ti nagsinsinanta a pammati.
Arintaposen iti Hunio a sinagpatta dagiti turod, inulita dagiti bantay.
Nagsarakta iti Marso, nagsinata iti Abril, nagsarakta manen iti uno ti Mayo.
Isu nga inkeddengta a kukuatan ti Hunio, wen , ti Hunio iti amin a tawen.
Iti amin a panawen, insapsapatata dayta idi iti lemmeng ken iti remmeng.
Iti amin a tawen, dita sinamir ti adu nga igaaw, bayakabak ken allawig.
Iti sanengseng ti buli ken agibas ti tadem, inrupirta ti sapasap a gemgem.
Sangkalagipta ti di agtapos a Hunio a singgalot ti nakem ken pakinakem.
Sangkalagipta ngem ti dita malagip: adun a Hunio ti nagtapos
Ngem apay a di maib-ibus ti maikarkari nga arindaraen a malem
Ken maipampanamnama a nalablabbanag a bannawag?
Apay mataktakadan latta iti bulong ti tungil a marunggay iti dalan?
Apay a masarsarimutmot uray kadaanan nga uggot ti paria a balang?
Apay a mapilpilaan ti naagub a bagas nga apit ti ganggannaet a talon?
Pedpedenta kadi latta iti instant pancit mami ti bisinta a di maiperreng?
Arintaposen iti Hunio a sinagpatta dagidi turod, inulita dagidi bantay.
Arintaposen manen ti Hunio ita a naariwawa latta kadagiti kalkalsada.
Ita a kas idi a nakaad-adu dagiti maganatan a gemgem ken pangta.
Arintaposen iti Hunio, ita, iti daradara a malem, itag-ayta ti kari ti rabii.
Di kad’ inkeddengta a kukuata pay ti Hunio, wen, iti amin a panawen?
Umayka ta wayawayaanta ti Hunio a nakaibaludanta,
Umayka ta wayawayaanta
Ti Hunio a nakaibaludanta,
Umayka ta wayawayaanta ti Hunio
A nakaibaludanta.
BANNAWAG, Hunio 30, 2008 |
|
|
| daniw |
[Sep. 25th, 2008|10:27 pm] |
Panagkalintuduan iti Mayo
"I summon you in the moist hour, I raise my song to you."
— Pablo Neruda, The Song of Despair
Ti nadam-eg a pakdaar ti umarikap a lulem
kadagiti ligsay a manglikig iti darang ti matuon
tapno apirasen ti agal-al-al nga angin
ti maganggango a malem: daytoy ti pakauna
a tudo ti imbatim ket nagbati a maudi a Mayo.
Umuna a sebseb iti beggang ti Abril.
Umuna a buggo iti namureng a kuyem
ti dita malipatan a saem ken alunapet.
Kumkumpet a lidem a kas kalitem ti kammuol.
Awisenka manen tapno itarayanta ti kanabsiit
ken dulluog ket ikamakamta a liklikan ti bayakabak.
Ngem marusepta latta iti panagkalintuduan
dagiti tuwato ken sallapingaw. Kapilitan manen
ti isasar-ongta iti putong nga abong-abong
iti bangkag. Kabutengta ti sapri, ti pilaw, ti dinakkel
ti alog. Awisenka manen tapno pamagaanta
dagiti pumurpuraw a ramay ken bibig. Sumlep
a naulimek a lagip, kas kaliday ti managgaysan
a tedted iti nakutoran a sagumaymay.
Kunam idi: agmalem laeng ti kaem ti isemko.
Kunak met: agpatpatnag ti alsem ti essemko.
Kunam ita: din itden ti Mayo ti umuna a tudo.
Kunak met: mabigatan latta a sibabasa ti awisko.
Urnongek dagiti unnoyko, diak masbaalan, kasda
la puriket a dimket iti gayadan ti pantalonko.
Ayabannaka ti maulit-ulit a dueto ‘di malemta
iti bangkag, kas ariwawa dagiti matuduan a tukak.
Diak sukatan ‘toy nadaripespes a pagan-anay:
‘Yanudkonto iti karayan inton itulokmo
nga agginnulgolta manen iti kannag
kalpasan ti pasiam ti itanemta a lasag.
BANNAWAG, Mayo 19, 2008 |
|
|
| daniw |
[Sep. 25th, 2008|10:19 pm] |
Awis Ti Hulio
Sumaranta ti lagip kas i'tay isasanikar iti masay-up
a sayamusom ti alisuaso ti kattempla a kape a barako.
Wenno iti alingasaw ti kaggao nga innapuy.
Wenno iti ayamuom ti dinengdeng no kasta a panagluluto
iti malem. Uminakbay, umadiwara, sumken ken sumnek
kas idadateng iti Hulio ti bang-i ken sabeng ti tudo,
littugaw, dagudog, ken uray pay 'tay nagtagibanglo
a pas-eng ken langsi ti masansan a tumabbiraw a bagyo.
Isu a dim' kunkunaen a dim' ammo ti awis ti makalagip.
Kasano koma ngamin, aya, a maiddepko pay ti darang
ken dadang ti ginaburam iti dapo a beggang iti dapogan?
Kunak kenka: awan sapri, awan tedted a makasebseb.
Darangidangan latta dagidi sinibbolta a papaya
a mula ti akimmula, nga inta idi limed a sinuksukaan.
Kasta met dagidi apaglabanag a sarguelas, lomboy
ken bugnay nga inta inyas-asin ken kinulkulog.
Kunam kadi nga uray malapgis iti kalendario
ti kada agtrenta'y uno a Hulio ket regkasenka
metten iti ulimek ti naidalingiding, malinlinay
nga innapuy a naikadkad iti dalikan?
Dimo kunaen: burasen ti allawig dagiti manggak a maraitlog
ket diak namnamaen ti maipaluom iti kuribot wenno garong.
Nga anusak laengen a siguden a sigaman dagiti linuom ti init.
Kunak kenka: diak almanan, uray ita, ti naluom.
Sinigudta idi iti umuna a lawas ti tunggal Hulio
dagiti awan pay gunnotna a bunga. Gusgustom
idi ken gusgustok nga imbugbugguong. Kaykayatta
idi a paglanglangan ti nagangganus, naal-alsem.
Dim' kayat ket ti makutkuton, kaykayatam ti agkatkatay.
Ti ammok, agtubtubbog latta met ti nakemmo a manglaglagip.
Nasken kadi pay nga innak ita binsaen amin nga idukit?
Ket wen, sibibiag pay daydi puon ti mansanita
a nagtubo iti kadaklan ti narba ken nagpanawan a balay.
Kasta la ubbing idi nga akimpasmok. Ulienta dagiti nalabbasit
a nagbabassit sata pagbingayan a saggaysaen nga imulsit.
Sata katkatawaan dagiti umassi-assibay a sitsitik
ta awanen nabagida a sagpipirit a sam-it.
Hulio ket adu pay dagiti tartarubong ti kamotig nga inta kalien.
Adda latta manen natangkenan a dippig a saba nga inta tebbaen.
Di maibus dagiti niog nga innak itinnag, buongen ken igaden.
Adda latta pay umanay a tagapulot, asukar lattan no isut' nasken.
Addan iti lilidduokam ti gusod, addan iti barukongmo ti guyod.
BANNAWAG, July 28, 2008 |
|
|
| sarita |
[Sep. 23rd, 2008|11:00 pm] |
Mijar Vadil, Mannurat: Taga-Dupax
PETTAT daytoy nga iyaawidmo. Apagsangladmo iti eropuerto idiay Manila, inlayonmon ti nagbus nga agpa-provincia. Panggepmo a sorpresaen dagiti sangpetam. Tagiuraydaka ngem dimo impakaammo no kaanoka a sumangpet.
Sumipngeten idi makadanonka iti ili a nakaiyanakam. Laslasinem dagiti masabat ken malabsam a tao ngem awan nasalawmo nga am-ammom ket awan met nakabigbig kenka. Nalabit, ganggannaetka a talagan iti ilim ken kadagiti kailiam. Aganay a pito a tawenmo ngaminen iti ballasiw-taaw ket uppat a tawenen manipud daydi naudi a makalawas laeng nga isasarungkarmo iti purokyo. Maysa a kasla ironia, nalatak ti naganmo, ket ammo ken am-ammo la ketdi dagiti kailiam, ngem didaka mairupaan iti langam, ti naganmo laeng. Naisipmo a nagan met la nga agpayso ti napateg iti kinalatak ta daytoy ti agnayon ken malaglagip a saan a ti aglumen no kua ken agrupsa a pisikal a langa.
Nalawag ketdi ti nagluposan ti ilim. Iti poblacion, konkreton dagiti dalan, addan elektrisidad ket nakaranraniag itan ti nagpintasen a plaza ken dagiti nabubun-as a pasdek-komersial ken ti nakadakdakkel ken natangig itan a presidencia a sigud a tinabla. Nakatartaraki met dagiti balbalay, awanen ti nagtagibulo wenno tinabla.
Ngem kas man naupay ti riknam idi sumiasi ti inarkilam a traysikel manipud iti sementado a dalan-municipal iti akikid a kalsada a sumrek iti barioyo: isu pay la ti ruburob ken natapok a dalan no kalgaw ken liklikkaong ken nalubo no kas ita a matutudo. Ket pasaray maitim-ogka no mailibsong wenno maidugpa kadagiti nagrungarong a bato ti ligay ti traysikel. Kapilitan pay a dimsaagka itay tapno duronam idi mailubo daytoy. Pitakpitakkan. Kayatmon ti agbabawi no apay a dika nangabang iti kotse idiay Manila kas ar-aramidem kadagiti kallabes nga iyaawidmo. Ngem paset ngamin ti panggepmo a mangkellaat kadagiti kapurokam ti idadatengmo a nanumo. Kayatmo a sangpetam a kasta ni tatangmo.
Naunday met a dinaliasat ti traysikel ti agsangapulo a kilometro a narikut a dalan a nangpisi ken nanglikawlikaw iti nakalawlawa a kataltalonan. Naslagen ti immindayon a bulan-laud ket iti agsumbangir, nakasilsilap dagiti nalimpian a lungog. Agal-alingasaw dagiti kaar-arado a tangkig. Inimasmo ti nakalamlamiis a pul-oy a nabudian iti nakairuamam a bang-i ken sabeng ti kabbukkual ken nalungsot a daga. Simpeg ti dimo maibagasan nga iliw.
Simmabat ti anaw-aw dagiti aso idi lumaemkayo iti purok. Immuna a nagaw-is ti imatangmo dagiti naintar a pinuon ti marunggay ken katuday iti igid ti dalan. Malaksid kadagiti saggaysa a hinaloblak ken nagtagigalba a balay a nakaptan iti elektrisidad, kaaduan pay laeng ti pinan-aw, sinawali, tinaleb, tinidtid, a kas iti sigud.
Pinasardengmo ti traysikel iti sungaban ti bit-ang nga agngudo iti dua a kadsaaran a pinan-aw ken tinabla a balayyo. Nasipnget a kasla usok ti bit-ang a rinuyagan dagiti pinuon ti alukon, pakak, salamagi, lomboy, santol, mangga, kaimito, tiesa, tsiko, abokado, niog, gumamela, rosal, bogimbilia ken dadduma pay a kayo ken muyong a kasilpo ti kasla bakir nga arubayanyo. Dimo ammo no apay a napasarimadengka itan ta nakadanonkan.
Apagdissaag ti drayber ti traysikel iti dakkel a maletam ken dagiti bag a naglaon iti pasarabo, addagitadan dagiti kapurokam a nakadlaw iti idadatengmo. Siksika met la ngamin ti ammoda a naynay a sumangsangpet kadakayo nga agkakabsat, ammodan a dagus a sika. Ken nalabit pagaammodan, nagwarasen ti awis a mismo ita ti ilim kenka.
“Adda ni Mijar! Addan ni Mijar!” inyikkisda ket nabuak ti purok. Nakaragragsak dagiti tao a nangpasangbay ken nangitulod kenka iti pagtaenganyo a nadlawmo a kasla lalo a dimmaan iti kaawan rangrangna a mapasir ta di pay nakaptan daytoy iti elektrisidad. Lawag-pagsaingan ti alinagana.
Di agpabatubat ti iliw dagiti kapurokam: Kumustakan, Apo Mannurat? Nakataytayag ken nakapudpudawka man met la a lalo itan, yor! Sus, mirkanokan nga awan kurangna, apok! Unay ket ngata a nagadun a ‘merkana a nobiam? Dika pay la ‘gamin agasawa! ‘Nian ‘puonay a pintas ‘diay naisini a novilamon, yos, pinitlok a binuya kit! ‘Mom, barok, ‘ray diak makaawat ‘ti ingglis ket pinagatangko idiay adim ‘diay Manila dagiti librom, uwen man! ‘Tay ngarud ‘tetsaid a mammam ken sigareten, a, Apo Balikbayan!
Addaytan ni tatangmo, nakaiggem iti narubrob, naidul-an a pagsaingan. Nakaul-ulimek. Nagmanoka. Nadlawmo a kas man awan iiliwan ni tatangmo. Dinamagna laeng no napia met la dagiti kakabsatmo, dagiti manugang ken appokona. Nakumikom a nangimuestra kadagiti magangtan a kolman ken maisagana a pagsangaili kadagiti umay sumarabo.
Ti laeng barito a putot ni kasinsinmo a Kabog ti kadkadua ni tatangmo ditoy daan a balayyo. Pimmusay gapu iti sakit daydi nanangmo idi haiskulka pay laeng. Al-alaenyo nga agkakabsat idiay America ni tatangmo tapno makipagnaeden kadakayo ngem agkedked daytoy. Nagpipintas ti biagyo idiay America. Nagmamayat ti trabaho dagiti kakabsatmo. Ni manongmo a Moises nga inaunaanyo a diborsiado, maysa a computer scientist iti Silicon Valley; ni manangmo a Noemi, doktora iti maysa a nalatak a medical center ket doktor met ti Americano a kaingungotna; sa ni manangmo a Florita, tartarawidwidanda iti puraw met laeng a lakayna ti bukodda a dakkel ken narang-ay a fastfood center nga addaanen sumagmamano a sanga.
Immay met naminsanen ni tatangmo idiay America. Pinagsusublatanyo a kinakabbalay. Ngem awan pay lima a bulanna, nagpiliten nga agawid ta dina kano mairuam ti bagina iti klima ken iliwenna ti agtalon ken agbangkag. Ipatpatakderanyo ditoy purok iti dakkel ken napintas a konkreto a balay ket parakrakrakyon ‘toy daan a balay ngem di met pulos umanamong. Dina pay kayat a pakaptan iti koriente ta mapurar kano iti nalawag unay a pagsilawan, kaykayatna latta kano ti kingki wenno pagsaingan a de-segden. Uray dagiti appliances, dina kano esman ta saanna met a masapul ida. Umanay kanon ti bassit a de-bateria a transistor radiona a pagdengganna iti damdamag ken dagiti favoritona a drama nga Ilokano. Kunana pay a dina kayat ti maluto kadagiti de-koriente wenno de-gas a paglutuan, ad-adda kano a naim-imas ti maluto iti sungrod a kayo wenno uging. Kasta pay a dina magustuan ti naipalamiis iti reprehiradora ta amang kano a nanannanam ti lamiis ti inumen a danum iti malabi wenno karamba, ken no presko a nateng ken bunga, saan a masapul nga agilebben ta adu dagiti mulana a dengdengen wenno kanen a kappuros; lallalo kano met a dina esman ti ilado a karne ta adu met ti tarakenna a manok, pato, pabo, kalding, baboy ket no kayatna ti agkarne, dayta la agparti. Uray lames, dina kano kasapulan latta ti mailado nga ikan ta dayta la apan tumabukol wenno kumaruas iti pupokanna iti tilapia, paltat, dalag ken gurami. Uray dagiti no kua ipatulodyo a kuarta ken abasto ken luplupot ket dina awaten wenno usaren no dadduma, kaaduan nga itedna kadagiti kabagianyo a mas agkasapulan. Dimo no kua maawatan dayta a kasla kinasentimental wenno kinagagangay ni tatangmo. Rasonna a kabaelanna pay met a biagen, taraonan ken lupotan ti bagbagina. Wen met ngamin, ta nakalawlawa ti talonyo a pagamgamulona kadagiti kabagianyo. Kasta met ti bangkag ken orchard nga isu ti as-asikasuen ni tatangmo. Ken dagiti pasto ti kalding ken baka pay sa dagiti piskeria ken pagmanokan ken pagbaboyan nga iggem dagiti kakaanakanna. Iti tawenna nga innem-a-pulo-ket-innem, nupay puraw aminen ti sapad a buokna ken kumuribetbeten ti kudilna kas maimatangam ita, langa ken tignayna ti nakapigpigsa ken nakabambaner pay laeng, nalinteg pay laeng ti takderna, awan madlaw nga arukong.
Nalabesen a tengnga ti rabii idi agpakada dagiti immiliw. Dandanin sa immay aminen a kabagian ken kapurokanyo ket nagkurang la ngarud ti naiyawidmo a sarabo. Pagpasensiaanyon, kinunam, ket nagiwaraska laengen iti berde a papel de banko.
Impakadam ti panaginanam kadagiti sumagmamano pay nga agiinum a kapurokam. Kayatmo met a makatungtong a nalaing ni tatangmo. Itay pay a dimo makita. Ammom lattan ti pakasarakam kenkuana: iti nalawa a siled iti akinngato a kadsaaran ti balayyo a pannakabiblioteka ni tatangmo.
Nadanonmo ni tatangmo a nakatugaw iti dakkel a butakana, naulimek a mangsussusop iti dinublana. Pinatangam. Malaksid kadagiti bambanag nga inunton itay dagiti simmarabo maipapan iti biagmo kas mannurat ken kas makipagili nga Americano, adu pay ti impadamagmo ken ni tatangmo. Dagiti panagbambaniagam idiay Europa, Africa, India ken Latin America iti panagsukisokmo kadagiti suratem a novela. Dagiti nastrekmo a nalimed ken maiparit a disso ken pasdek idiay Rusia, Ehipto, Israel, Iran, Iraq, Afghanistan, Pakistan ken dadduma pay a lugar. Dagiti am-ammom a nagngangato ken naglalatak ken agkakadayaw a tattao, kasta metten dagiti nakadinnamgis-abagam a nalalatak a kriminal, terorista, ken rebelde iti sangalubongan. Kaska la ubing a mailiwan nga aglastog ken agpannakel iti amana.
“Itoy a bulan,” kinunam pay, “innak koma ket idiay Africa ta subaybayak ti ethnic wars idiay Rwanda ken Congo ta adda paset ti madama a sursuratek a novela a settingna sadiay. Ngem insanudko gapu laeng iti awis da Mayor Arellano. Pambarak metten makabakasion biit.”
“Nasayaat unay ta pinatgam ida,” kinuna ni tatangmo. “Nabayagen nga impakaammoda kaniak dayta a resolusion ti konseho-municipal. Agkaraumay nga’d ditoy da mayor. Ni Mijar, a, ti mismo a kontakenyo ta isut’ maseknan kunak met idi idawatda a pakaammuanka. Dakay’ a mismon ti mangibaga ken mangawis kenkuana, kinunak met.”
“’Tang, madlawko a kasla awan gaganaygayanyo iti gakat ti municipio ken ti sibubukel nga ili ti Dupax. Dikay’ kad’ maragsakan?”
“Apay a saan?” imbaw-ing ni tatangmo dagiti matana idi kitaem. “Maikarika unay a bigbigen ti ilim. Maragsakanak para kenka. Ngem diak ammo no maragsakanak para iti bagik.”
Naimayengka iti imbatad ni tatangmo. Masdaawka. Kinitam ngem naatap dagiti matana a nakabaw-ing iti malingdan ti pagsaingan. Dika kadi maragsakan, tatang? Dinak kadin ipagpampannakel? Ta apay koma a di maragsakan ni tatangmo ita—apay koma a dinaka ipannakkel? Kalpasan ti uppat a tawen, manen, nagawidka tapno dar-ayam ti panagfiesta ti ilim—tapno patgam ti awis dagiti kailiam a mangpadayaw kenka kas naisangayan, maysa a kapatgan ken naindaklan a patanor ti Dupax. Sika, Mijar Vadil, mannurat a tubo ti Dupax. Kaunaan a maikkan iti kasta a pammigbig, kaunaan a maipaayan iti kasta a pammadayaw. Ta siasinoka, aya? Sika ni Mijar Vadil, nalatak nga international bestseller fiction writer a nakabase iti Estados Unidos. Kadagiti kallabes a tawen, nakaparnuayka kadagiti novela—nagbibileg a libro iti speculative fiction: science fiction, horror, fantasy, agraman pay thriller, detective, adventure, romance, a naimaldit iti rinibu a kopia ken naipablaak iti adu a pagsasao ken naiwaras iti sangalubongan ken naiyakar kadagiti pelicula a pinilaan ti adu nga agbuya. Dinak kadi ipagpannakkel, tatang? Naglatakka kas maysa kadagiti kangrunaan nga American bestselling authors. Nagubonka iti pammadayaw: National Book Awardee for the Novel, Hugo Awardee, Nebula Awardee, SF and Fantasy Writer of the Year, Horror Book of the Year, Novel of the Decade, Book of the Year ken adu pay. Mijar Vadil, naturalisado nga Americano, umili nga Americano, mannurat. Nalatak. Ken nabaknangen—rinibu a doliar ti inserrek kenka dagiti obram.
Maragsakanak para kenka. Ngem diak ammo no maragsakanak para iti bagik... Tatang, dinak kadin ipagpampannakkel?
“Lipatemon ti naisawangko,” inyatipa ni tatangmo idi gay-atem ti agsao. “Aginanaka pay. Nabannogka la ketdi iti biahem ta laylayonmo metten a nagawid. Insaganan ni Butog ‘diay sigud a siledmo. Innak met maturogen.” Ket timmakderen ni tatangmo.
Siksikan iti biblioteka ni tatangmo. No maikari a maawagan a biblioteka daytoy: dagiti narra a kabinet ken aparador ken lakasa a nakapempenan dagiti urnong ni tatangmo a kopia ti Bannawag. Iti maysa a suli, adda maysa a pagattao a de-sarming a kabinet a napno kadagiti libro ti klasika a literatura a gapuanan dagiti malalaki a mannurat iti sangalubongan. Linaon met ti maysa pay a daan a baul dagiti manuskrito ti sarita, daniw, salaysay. Ket iti antigo a lamisaan, naipatnga ti dakkel ken kadaanan a makinilia nga Underwood ni tatangmo.
Napaisemka. Malagipmo dagiti gamigammo nga agsurat idiay America: bin-ig a dekompiuter. Tallo ti desktop a personal computermo nga adda iti nagdakkel a librarym iti nadaeg a pagtaengam idiay estado ti California. Dua ti laptop computermo malaksid laeng kadagiti usarmo a personal digital assistants wenno PDA. Itugtugotmo dagitoy kadagiti papanam a lugar. Intugotmo ita a panagawidmo ti notebook computermo tapno makasuratka latta ditoy kadagiti pangtedmo a novela. Bin-ig a konektado iti Internet dagiti computermo ket uray sadino ti ayanmo, agsipud ta adda met bukodmo a nabileg a satellite phone, makasurat ken makaeditka a kasla addaka iti bibliotekam wenno iti publikasion a pagpapaayam idiay America, ken makaakseska latta kadagiti kangrunaan a databank ken centro ti informasion ken panagsukisok iti sangalubongan.
Ket ita addaka manen ditoy nanumo a biblioteka ni tatangmo. Dimo magawidan ti agipadis. Malagipmo a saanen a namnaminsan nga indiayam ken ni tatangmo nga igatangam iti napintas a computerna, a pakaptannan iti elektrisidad ‘toy daan a balayyo. Nangruna idi ipakitam dagiti alikamem nga agsurat idi nagyan iti balaymo idiay America. Diakon a masapul dagita, barok, kunkuna met ni tatangmo. Maysa pay, saanakon nga agsurat pay, Mijar.
Malaksid a mannalon, mannurat met idi kabambannuaganna ni tatangmo. Pinullo met a dandaniw ken sarita ken salaysay ken tallo nga atitiddog a novela ti inyula ti makiniliana ken naipablaak kadagiti pinanid dagitoy daan a Bannawag iti bibiliotekana. Ket malagipmo: awan pay nakemmo idi, kaludludonmon dagitoy a magasin, kasta met dagiti manuskrito ni tatangmo. Ah, ta adu a Bannawag ken manuskrito ni tatangmo idi ti napisang ken narugitan gapu iti kinaalikutegmo. A binalbaliwan a ginatang ken immakinilia manen ni tatangmo. Idi ammomon ti agbasa idi lima ti tawenmo, inugmokamon dagitoy a Bannawag ken dagiti sursuraten ni tatangmo ken dagiti impatarusna iti Iloko a world literary classics. Imakmakinilia pay la idi ni tatangmo, basbasaemon dagiti sinuratna. Ket nupay patinayonmo idi a kuriruen ni tatangmo iti panagsuratna, dimo nauray a kinasemsemnaka. Maayatan ketdi iti kinauntonmo ta senial kano man a masiribkanto ket nalabit agbalinkanto kano a maysa a nalaing nga abogado. Siaaanus idi daytoy a nangsungsungbat kadagiti nagadu a saludsodmo: Apay nga agsursuratka, tatang? Kasanoka nga agsurat? Kasano ti agsurat? Ania ti suraten? Agbalinakto kadi met a mannurat? Ngem kasano? Ken apay, tatang?
Nakaisemka manen. Idolom idi ni tatangmo. Ipagpampannakkelmo iti uray asino. Pakiap-apaam pay kadagiti kapatadam idi no kasta a kunada a pulpol ken mabisbisinan a mannurat ni tatangmo. Para kenka idi, kalalainganen a mannurat iti lubong ni tatangmo. Ulit-ulitem idi a basbasaen dagiti sursuraten ni tatangmo: ti pakasaritaan ti nagkauna a Dupax; ti biag, dagiti kannawidan, kostumbre, tradision, pammati dagiti orihinal a taga-Dupax, dagiti Ilokano ken dagiti orihinal nga agindeg, dagiti Ysinay, dagiti Bugkalot, iti Dupax ken iti nagkauna a Vizcaya, ti lugar idi a managan iti Tuy; ken dagiti Ilokano iti Tanap ti Cagayan, iti Ilocos, dagiti puli a pamuon, dagiti maingel ken malalaki iti kabambantayan ken kataltalonan ken kadandanuman ken iti pagbabakalan laban kadagiti tirong a Moro ken pirata a Japones ken Intsik, kadagiti colonialista ken imperialista nga Español ken Japones ken Americano.
Ket kadagita a sinurat ni tatangmo, kadagitoy a Bannawag ken daan a liblibro, naipasngay ken natagibi ti essemmo nga agsurat. Siksika, bagbagim ti nanggutugot ken nangmuli iti dayta nga essem ken panagem. Dika pinadas ti nagpaisuro ken ni tatangmo. Sabali ni tatangmo. Ad-adda a makasursuroka no bukbukodmo ti agtakuat ken agsuro; sabaliak, sabalika met, kunkunana. Ta no mabalbalin ket saan a kayat ni tatangmo a kinamannurat ti pagtun-oyam. Arapaapna a talaga nga agabogadoka. Ngem idi makitana a seriosoka ken madlawna a talaga a kabaelam, inanamongannaka met laeng. Ngem kinaritnaka, kinunana: No naiyanakka, no pudpudnoka a mannurat—duktalem ti lubongmo, awatem, takderam, paneknekam, irupirmo.
Ket itoy met la a daan a makinilia, siksika manen a nagsuro. Saggaysa a talmeg idi damo: tammudo, pattungagan; tipa, tipa, tipa... Agingga nga uray agkidemkan ket dikan agkibaltang.
Segunda aniom iti haiskul idi makaipablaakka iti daniwmo iti Bannawag. Sa idi kuan, sarita. Nagsasaruno. Ket kinunam idi ken ni tatangmo: artapanka, tatang, saanak la nga agbalin a basta mannurat—agbalinak a nalatak, ikarigatak! Ket idi addakan iti colegio iti pinilim a kurso a mass communications, linawasen a linaon dagiti magasin dagiti sinuratmo. Agsursuratka latta iti Iloko ngem impangrunamon ti nagsurat iti Ingles nupay agsuratka latta met iti Iloko no dadduma kas pangsanaymo iti isip ken vocabulariom tapno dimonto malipatan ti agpanunot ken agsao ken agsurat iti Iloko.
Ket kinuna ni tatangmo idi mangrugikan nga aglatak a mannurat: inabaknakon, Mijar, inartapannakon nga agpayso. Ngem naragsakak itan. Maragsakanak unay. Ipagpampannakkelka, Mijar.
Ket idin ta nabigbigka iti panagsuratan, insardengen a naminpinsan ni tatangmo ti agsurat. Ta saan kano met nga isu ti pagsapulanna no di ket pagliwliwaanna laeng. Inggubetna ti nagtalon ken nagbangkag, nagagawa tapno maisakad ti panagadalyo nga agkakabsat, aglalo ket pimmusay idin daydi nanangyo. Kinuna idi kenka ni tatangmo: diak nasurat ti obramaestrak ngem saanakon nga agsurat pay. Kabaelak pay met ngata ngem kayatko a sika laengen ti mangituloy ken mangtungpal kadagiti arapaapko, Mijar. Ammok, dakkel ti masakbayam iti panagsuratan. Ket dinakto koma paayen—ti masuratmonto nga obramaestra, isu metten ti obramaestrak...
Agingga a nagturpos dagiti kakabsatmo kadagiti kursoda ket naigasatanda ti nakapagpa-America. Idi nagturposka, nagpaayka iti maysa a warnakan idiay Manila kas literary editor ti maysa a literary journal. Ngem saanka a nagbayag ket idi pinatgam ti awis dagiti kakabsatmo idiay America, sadiaykan a nagsuratsurat. Pinadasmo ti nagipatulod kadagiti sinuratmo kadagiti magasin sadiay. Padaniwdaniw, pasarisarita, pasalasalaysay. Adu a rigatmo a nangrugi. Saan a kas karina, uray pay adda laingem ken naidumduma dagiti sursuratem. Aglalo ket maysaka laeng nga imigrante, maysa a maibilang a minoridad, maysa a kayumanggi. Wen, nakaro pay latta ti diskriminasion iti puli. Dandanika maupay idin. Ngem adda nasiglat a literary agent a nagtalek iti potensialmo ket isu ti kangrunaan a nangtulong kenka a makastrek kadagiti publikasion. Ket idi kuan, nadlawen dagiti editor ken publisista ti talentom ket inikkandaka iti gundaway a mailibro ti umuna a koleksion dagiti saritam, sa idi kuan, novela. Napuntaam ket nagbalin a national bestsellers ti umuna a koleksionmo ken ti umuna a novelam. Nagsasaruno dagiti awis kenka dagiti pablaakan. Nagabakka kadagiti pasalip ken pammadayaw ket daytoy ti rugi ti amin...
Inasitgam ti daan a makinilia ket tinalmegam dagiti nagbubukel a teklado. Simpeg dagiti letra ket rimkuas ti tapok. Nairut ti arigenggen ti makinilia. Binaybay-anen ni tatangmo ‘toy makiniliana?
Naibudi iti agngadalen a kanta ken ariwawa dagiti agiinum pay laeng iti baba ti nagsasaruno a naibiat a taraok dagiti kawitan. Iniddepmo ti pagsaingan ket rimmuarka iti biblioteka ni tatangmo. Nadagsen ti addangmo a nagturong iti siledmo.
LINAWLAWMO ti purok iti kabigatanna. Napnekka iti ragsak, saranta, parato dagiti kapurokam kenka. Lallakay, babbaket, agtutubo, ubbing—idolodaka. Naggasatkan, aya, barok! Nagsariritka a talaga! Dayawdaka! Mannuratakto met, manong, tuladenka! Agsuratak koma met ngamin ngem kasano ngamin, aya? kunkunada.
Pinasiarmo ti pagtaengan dagiti aapong, uuliteg, iikit, kakasinsinmo. Sinarungkaram dagiti kabaddungalam idi. Kaaduan kadagiti pumurok ti adda iti talon ket dinanonmo ida sadiay. Madama ti suyod ken limpia. Agarup hand tractor wenno ‘kuliglig’ aminen ti sarsarunuen dagiti mannalon. Manmanon ti agar-aramat iti nuang. Bumanurbor kadagiti sinilong. Pinukkawan ken winagisandaka dagiti mannalon. Linislismo ti pantalonmo ken sinuktom ti sapatosmo ket kinabbeng dagiti nakalinlinis ken nakaing-ingpis a dapanmo ti nagalis, nalutlot a katabtabas ken katamtampi a tambak. Kinantiawandaka dagiti kapurokam. Ket adda man kasla agrisak nga iliw ken segga iti barukongmo a makabaddek manen iti talon, iti pitak; iti pinnarato, kinnantiaw dagiti mannalon kabayatan ti obrada.
Nariparmo dagiti agtutubo ken lallakay nga agiinnuna a sumarsaruno kadagiti agkulkuliglig iti maysa a nalawa a susuyoden a sinilong. Inasitgam ida ket miniram dagiti piduten ken karawaenda iti kapitakan. Ararawan! Nagaduda ketdin, bugbugianda ta nalulukmeg ken pumuraw ti tianda. Timmapogka ket nakipagpidutka. Favoritom ti nakirog nga ararawan.
“Pagikkam, barok,” indiaya ti immasideg a lakay ti alatna a nakatlon iti ararawan, alukap, tukak, buntiek ken dadduma pay a lames. Linasinmo ti lakay a kataeb ngata ni tatangmo.
“Tata Urton! Dakay’ met gayam! Kumustan ngay? Dikay’ sa nakita kadagiti immay ‘diay balay idi rabii, a?” Impisokmo iti alatna ti rakemmo nga ararawan.
“Naammuanmi ti isasangpetmo. Ngem nagalumiimkam’ metten nga immay.” Immisem ti lakay. Adda tinukmaanna iti kapitakan a nagiwesan ti kuliglig ket idi kuan, petpetnan ti maysa a kumulkulaidag a lames. “Dagitoy ti adu a lames itan iti talon, barok,” kinunana, “Bangkok, kunada, awanen ‘di sigud a kapaltatan. Adda pay ketdin dagitay kunkunada nga aprikan a paltat. Pati burikaw ken buntiek, manmanon. Annad ti panangkammel iti bangkok ta nasaem ti singilna.”
“Kumusta gayamen ni Ason, tata?” Dinamagmo a bulonmo a nangkarawa iti batog ti nasiputam a nagkimaw ken nagbarekbek. Kaubingam ken kinaadalam iti elementaria ken haiskul ni Ason a balasang ni Tata Urton nga ulila metten iti ina a kas kenka.
“Maestra latta met, a, ‘diay kaubingam. Kaasin’ Apo, permanenten a mangisursuro iti elementaria ti purok, uppat a tawennan, kalpasan a ti la nakaipurpuruakanna a gingginget a luglugar a nagisuruan. Addada ita ‘diay nay pakarso ken adina, isagsaganada ti pangngaldaw ‘giti agsuyod... Ne, ney... neay! Nasingilkan sa metten, barok?
Inwarsim ti nakemmegmo a bangkok ket piniselmo ti tanganmo. Timbog ti dara. Napamusiigka iti saniit.
“Dagita la ararawanen ti kammelem, barok, amangan ta lumteg ‘ta imam ket hangkan makasurat, ‘la!” Inyayek-ek ni Tata Urton.
Nakisarsarita ken nakipagkammelka ken ni Tata Urton agingga nga agtindeken. Napekpekyo ti alat ket impaipan impaluto ni Tata Urton.
“Ditoykan a mangaldaw,” inyawis ti lakay kenka idi maiddep ti makina dagiti kuliglig. “Tapno maramanam ‘diay naalata. Ammok ket a gusgustom ti kinirog nga ararawan ken alukap. Ken kayatnaka met a kasango ni Ason. Ammok a mailiw met kenka ‘diay kaubingam.”
Naglalanglangkayo iti sirok ti narukbos nga akasia iti pungto ti talon ni Tata Urton. Lauya a netib a manok a nalaokan iti naganus a papaya ken uggot ti sili, ken pinakbet a napnek iti naiyadi a bugguong ken nasagpawan iti sitsaron a baboy, ti sagana ni Ason. Nasayamusom ken nakalinlinay ti innapuy. Napaksiw iti pias ti natiliwyo a paltat ken naikirog ti ararawan ken alukap. Adda pay bugguong-aramang a nagalipan iti kamatis ken naganus a lasona. Inimasmo ti nagkammet. Narasaw dagiti nagkuliglig ta pinettakanda dagiti labayda iti kappuros a sili ti sairo ken ibulbulonda ti hiniebra a linuktan ti Tata Urton. Adut’ saludsodda kenka ket imbinsam met dagiti padpadasmo kadagiti ganggannaet a lugar.
Umis-isem laeng ni Ason a makumikom nga aggao iti innapuy ken sida. Narimat latta dagiti matana ken dina pay pinuted ti nagngisit ken pagassiket a buokna. Ket idinto a kunana itay a no kastoy a bakasion iti eskuela ket inaldaw ditoy talon, nalinis latta ti kayumanggi ken muldotan iti napino a kudilna. Limmabbasit dagiti pingpingna ken lalo a nagalinuno ti agsumbangir a kallidna itay imbagam a pumimpintas latta. Isu ti nangted iti labaymo a pinissuolanna iti pinilina a dalem, batikuleng, payak, ulo, kimmol ken luppo ti manok a nagkikinniddayan la ngarud itay dagiti agtutubo. Ammo latta ni Ason dagiti favoritom a paspaset ti manok. Idi ubbingkayo, pasaray idiayka balay da Ason a mangan, kasta met ni Ason idiay balayyo, no agparti dagidi nanangyo iti manok wenno no adda naimas a sidayo. Nagpatpatangkayo ken ni Ason kalpasanna. Naayatanka iti panagsarsarita ni Ason ta nupay profesional a mannursuro, Iloko a nakapurpuro ken naguuneg ti saona. Idinto nga Ingleska nga Ingles ta maikawaka unayen nga agiloko.
Linagipyo ti panagubingyo. Nagsaritaanyo ti kinamaestrana. Nadlawmo ti kinanacionalistiko dagiti puntona. Kinunana nga adut’ rituer ti sistema ti edukasion ti Filipinas. A ti maipakpakat kano ket misedukasion imbes nga edukasion. Nagsaritaanyo met ti kinamannuratmo. Inulitna ti panangdayaw ken kablaawna kenka. Nakalatlatak ken nakabakbaknangkan ket dikan maikari a bumaddek iti nanumo laeng a Dupax, kinunana. Saankan a Filipino no di ket Americano, innayonna, saanen nga Ilokano no di ket Yankee! Immisemka laeng ket imbatadmo a nakarkaro pay ti kinanumo ken kinapanglaw dagiti nadanonmo a lugar idiay Africa ken India ngem nairusokmo met. Sigudak man met a mannalon ket iti kaaddak idiay New York wenno Paris wenno London wenno iti sadino man a dadakkel ken moderno a ciudad, il-iliwek ti kapitakan ken kabingkolan, kinunam. Isu a Filipinoak pay laeng, kangrunaanna, Ilokanoak pay laeng ket diakto pulos mailibak wenno mailaksid dayta sadino man ti ayanko."
“Dika mapaspasugkian, wen?” Inyisem ni Ason. “Uray ta idoloka latta met. Kinapudnona ket kompleto ti koleksionko kadagiti librom nga iduldulinko, Mijar.”
Naragsakanka iti nalimed iti naammuam iti kaubingam.
“Ngem,” intuloy ni Ason, “dispensarem no ibagak a dudua pay la ti naungpotko a nabasa kadagiti librom. Diak ngamin unay kadagiti kontemporario nga American fiction, nangruna dagiti makunkuna a bestsellers a pulp fiction. Madayyegak iti kinabiolente ken kinabulgarda. Kaykayatko dagitay makuna a nalitliteratura ken klasika, ammom metten. Ken siempre, dagitay Filipino a mannurat nga agsursurat maipapan kadagiti Filipino.”
Dimo ammo no apay a dika nakatagari.
“Alla, dika mapaspasugkian, kunak met!” Siiisem latta ni Ason. “Sika latta ti idolok a mannurat, Mijar, mamatika. Ita la nga ilatakko: inurnongko amin dagidi impapaaramidko ken inregregalom kaniak a dandaniw nga Iloko. Kinartibko pay dagiti daniw, sarita ken salaysaymo iti magasin ken pagiwarnak. Impalibrok ida. Amang a kaykayatko dagiti damo a sinuratmo a mangiladladawan iti Dupax ken iti Kailokuan ken iti Filipinas. Ulit-ulitek ida no kua a basbasaen. Ar-aramatek pay iti eskuela. Iduldulinko ida kas maysa a nakapatpateg a gamengko.”
Naperrengmo ti kaubingam. Rumimrimat latta dagiti mata ni Ason.
SINAPULMO ni tatangmo idi makasangpetka iti balayyo. Naladawen a malem. Nadanonmo daytoy iti bibliotekana a mangbutbutingting iti daan a makinilia. Daldalusan ken lanlanaan ni tatangmo ti daan a makiniliana. Siuulimekka a nangipusot iti kasla nabannogan unay a bagim iti daan a butaka iti malikudan ni tatangmo.
“Pagungarek ‘toy makinilia, barok,” kinuna ni tatangmo idi agangay a nangburak iti naiballawang nga ulimek iti baetyo. “Agsuratak manen.”
Minulenglengam ti likudan ni tatangmo.
“Diak agsuraten kinunak idi,” intuloy ni tatangmo, “ngem kabaelak pay ti agsurat, Mijar. Masapul nga agsuratak manen ket ikarigatak a rugian ti obramaestrak.” Tinipana ti makinilia. Nalamuyoten ti nangngegmo nga arigenggen.
Nagsennaayka iti nakaun-uneg a kas man pinangalut-otmo iti kayatmo nga ibisik.
“Tatang...” inrugim. “Ania kadi ti biddutko? Ania ti nagkurangak kas mannurat? Adda im-impem kaniak, tatang, madlawko, ammok—iti kinamannuratko. Apay, ‘tang, pinaayko kadi, aya, ti arapaapmo kaniak? Kinapudnona, natungpalko a nalablabes pay ngem iti tinarigagayam. Ngem diak ammo, ‘tang, ta kasla dimo awaten ita ti balligik kas balligim met. A kasla maupayka kaniak. A kasla saanakon a maikari nga ipagpannakkelmo...”
Inibbatan ni tatangmo ti makinilia. Sinindianna ti pinadisna ket sinangonaka. Simmusop. Nagpug-aw ket nagkulkulinikon ti nakaing-ingel nga asuk sa nagpukaw daytoy. “Barok, talaga a nasakit ti nakemko. Ammok, masdaawka no ibagak a napaayak sa kenka. Diak kinalikaguman ti ak-akmem ita iti panagsuratan. Diak inarapaap kenka ti tinurongmo wenno ti ayanmo ita.”
Diak pay nasurat ti obramaestrak. Saanakon nga agsurat. Sikan ti mangituloy kadagiti arapaapko iti panagsuratan, Mijar...
“Kunaek a nalabesam, Mijar. Kunaek pay a nagkamtudka. Nagkurangka iti bukodmo nga ili—kadagiti kailiam. Iti bukodmo a bagi. Nalipatam ida, nalipatam ti bukodmo a bagi, Mijar... Dagiti novelam, ala, wen, bigbigbigen ti riniwriw nga agbasbasa iti sangalubongan. Ngem bin-igda a fantasia ken ilusion, kinadamsak ken kinadagem a manggubuay laeng iti materialistiko, agresibo, managimbubukod, bimmuli a pampanunot...”
Dimo madaeran ti kas man mangrukrukod, manidsidir a matmat ni tatangmo iti labes ti kulinikon ti nakaing-ingel nga asuk ti pinadisna. Ket dika makaarikap iti maibalesmo a balikas.
“Adtoy, immayka tapno awatem iti panangbigbig, panangpadayaw kenka ti ilim. Ngem inutobmo kadin no maikarika met laeng, barok? Ganggannaetka iti Dupax. Americanoka. Americanokan. Taga-America. Ket dayta a pagilian ti intantandudo ti isip ken plumam. Ti indaydayaw, inkarkarit ken insaksakitmo kadagiti librom. Sinursormo pay dagiti lugar iti lubong a nagal-alaam iti isuratmo. Sinursurom ti agduduma a pagsiriban. Inammom ti palimed dagiti tattao ken nacion. Ngem saan ngata nga awan kapay-anna dagita ta binirokmo laeng dagiti imposible ket nagsuratka kadagiti kinaganggandiong, kinaubbaw, am-ammangaw, panaglablabes? Ta ti ad-adda a sinarakmo ngamin, barok, ket daydiay kinalatak ken kinabaknang a patiem itan nga isu ti kaipapanan ti makunkuna a balligi...” Inyarsang ni tatangmo ti pinadisna. Immanges iti nauneg, sana intuloy: “Nalipatam ti bukodmo a pagilian a makasapul met koma iti bileg ken saranay ken panangisakit ti isip ken plumam, Mijar. Ta ditoy, makitam met ket koma, masarakam met, ket maiparangarangmo ken mairupirmo dagiti kinapudno a mangwaya ken mangtarabay ken mangtaginayon koma iti cultura ken literatura ti pulim.”
No apay a dika makasungbat ken ni tatangmo.
Tatang... Kasano ti agsurat? Ania ti suraten? Agbalinakto met a mannurat, ngem kasano? Ken apay?
“Ladingitek, anakko,” nagbarbar ni tatangmo. “Ladingitek ti kasla panangtagibassit wenno pananginsultok pay ketdi kenka, sika a mannurat a bigbigbigen ti sangalubongan. Dinak koma kagura. Dimo koma pakaumsian wenno pakaupayan. Ta kinapudnona, ipagpampannakkelka pay laeng met, barok... Ipagpampannakelka latta.” Nakitam ti panagtaraigid ti lua ni tatangmo. Imbaw-ingna ti rupana kenka iti agarubos dagitoy.
“Tatang...” naiyesngawmo ket ginandatmo ti tumakder, kayatmo a rakepen ni tatangmo. Ngem no apay a kaska la naadasan. Kaska la naibalud iti daan a butaka. Ket siuulimek, insinop ni tatangmo dagiti pinangdalusna iti makinilia sa nagpakada kenka.
MAUDI a rabii iti tallo nga aldaw a fiesta ti Dupax. Reprep ti tao iti plaza. Ita a rabii ti pannakapadayawmo. Iti dakkel nga entablado iti plaza, ken iti sanguanan, adda amin a presente ken nakatugaw dagiti ofisial ti ili ken ti provincia agraman ti diputado ti distritoyo ken ti senador a tubo iti deppaaryo.
Ti mismo a mayor ti nangsukon kadakayo ken ni tatangmo itay sumipnget. Madlawmo a kasla mapilpilit ni tatangmo. Dikay’ pay unay nagsasao iti amam manipud inruarna ti im-impenna kenka.
Adu dagiti kanta ken sala ken bitla nga impaay ti tumunggal bario ti Dupax sakbay ti pannakapadayawmo. Sinublatmo ti mikropono kalpasan a maawatmo ti nagdakkelan a plake ken balitok a medalion ti pammadayaw. Inyebkasmo ti nalaus a ragsak, yaman ken ayatmo kadagiti kailiam. Ta iti laksid ti amin a pinanawam ida ket nagbalinka a makipagili nga Americano, didaka pulos linipat wenno linaksid a kas taga-Dupax. Ket impalgakmo ti saksakit ti nakem kenka ti tatangmo nga isu a nakamurmurayam ken nakaam-ammuam iti pudpudno nga akemmo kas mannurat—mannurat a taga-Dupax. Sorpresam dayta ken ni tatangmo, pinagpampanunotnaka dagiti imbatad ni tatangmo ket nakabukelka iti pangngeddeng.
“Diak koma gayam maikari nga umawat itoy a pammadayaw,” kinunam. “Ngem diak met kayat a paayen wenno upayen ti talek ken panamatiyo kaniak isu nga awatek ngarud ita daytoy a sipupuso ken sipapasnek a kaipapanan ngarud ti nasken a panangipaneknekko kadakayo a maikariak met laeng. Ket ita, ilatakko: kenka, tatang, kadakayo, kailiak, a waswasekon ti pannakipagilik iti America ket agsubli ken agnaedakon a maminpinsan iti Filipinas kas Filipino, ken kangrunaanna, ditoy Dupax, kas Ilokano!”
Nagsisipat ken nagiikkis dagiti tao, indirdir-ida ti naganmo.
“Wen, agyanak manen ditoy Dupax ket ditoyak nga agsurat. Diak pay nasurat ti obramaestrak ket ditoyko a suraten. Ket dakayo, patgek a kailian, ti agpaay nga inspirasion ken kangrunaan nga agbibiag itoy nga obramaestra!”
Nakarkaron ti sipat ken dir-i dagiti tao. Intakder dagiti ofisial ti nagsipat. Idi taliawem iti likudam, nakitam ni tatangmo iti ayanna iti abay dagiti ofisial ti ili, nakatakder met, agsipsipat met, ken aglulua.
Aglulua ni tatangmo ngem umis-isem.
“NGEM kasanon ti internasional a trabahom? Kasanon ti obligasionmo kadagiti riniwriw nga agbasbasa a mangsegsegga iti fiksionmo? Ti reputasionmo a tagtaginayonem kas Americano a mannurat? Ay, Mijar, di bumurong nga agbalinka a mangurkuranges laengen a mannurat no umayka agpupok iti daan a balayyo ken agkul-ob iti daan a makiniliam!”
Adu ti saludsod ni Ason idi sarungkaram iti taengda iti maysa a sardam.
“Ason, agsuratakto latta ket dayta’t trabahok. Mannuratakto latta ket daytat’ kinabaknangko.”
“Ngem ania koma met ti suratem ditoy Dupax? Ania koma met ti pakatignayam, ti pakainspiraram tapno ditoymo a masurat ti obramaestram? Ania ngay ti suratem? Sadinoka a mangrugi nga agsurat?”
“Kaanokay’ kadi nga agraep, Ason?”
“Aglimpiada pay lan’ bigat ket rugianmi metten ti agsekka. ‘Ton sumuno a bigat ti paraep. Apay, ‘ya?”
“Umayakto met makiraep, Ason, a? Ammok nga agraepkanto met. Ket ipakitakto kenka a kaslaak pay la idi kapardas nga agraep. Aglumbatanto manen no kayatmo!”
“Ay, ni Apo Americano a mannurat—agraep? Ambilibabol! Sus, kulongkulongenkanto manen, a! Aniantot’ dusa ti maabak?”
“Anianto ketdit’ premio ti mangabak?”
(First Prize, Iloko Short Story Writing Contest, Kokua Lima Hawaii No [Helping Hands from Hawaii], 1994) |
|
|
| tula |
[Sep. 21st, 2006|04:49 pm] |
ASUKAL
Over 100 sugar mill workers in Tuesday’s riot at Hacienda Luisita in
Tarlac are facing charges of alleged assault, illegal assembly, inciting
to sedition, and malicious mischief at the city fiscal’s office... xxxx The
charges were filed after fighting erupted following a breakdown in
negotiations for higher pay and the reinstatement of terminated workers. At
least seven people were killed and hundreds injured in the clash at the
plantation owned by former president Corazon C. Aquino’s family.
-- Breaking news, INQ7.net, 04:24pm (Mla time) Nov 17, 2004
anong pagkaironya ito’t sinasagip nilang ibalik ang mga unday ng saksak?
sino ba ang kailangang magdusa sa biro ng mga putok,
sa habla ng mga umasim na pulot at sa pakiusap ng mga asukal?
ano ang halaga ng nalagot na hininga sa kaharian ng mga langgam?
ano ang kaukulan ng natapong kanin sa encomienda ng mga hantik?
anong klase ng lupit ang kailangang ipanligpit sa mga talim ay kumakapit?
ay, mayroon bagang halaga ang isang ninoy na bayani
kung di lamang limang daang pisong nakapangalumbaba sa lamesa ng mga limatik?
ay, mayroon bagang arte sa kaartehan ng isang kris na taklesa
kung di lamang pagpapakangkang sa dambana ng mga iladong kasal?
ay, mayroon bagang silbi ang dasal at rebulto ng isang cory na luntian
kung di lamang bilang pampaakit sa gusi ng ginto ng mga obispo ng putlain?
subalit fiesta ng mga buwitre’t uwak, bayawak at musang
sagana sa dugo, kumikislap ang mga pangitain, masangsang ang init
ng tamis sa lupang tigang, ang pait ng inasukalang dalamhati.
ay, kahabaghabag ang mga tumilapong laman at utak at buto.
ay, oo, kawawa ang mga napasailang na hininga’t mga awit-tangis.
ay, hindi man naiwawaglit ang itim na panyo ng mendiola’t namulandayan.
naghahari at maghahari pa rin ang pasistang tingga’t pulbura sa tubuhan man,
sa palayan, gulayan, tabakuhan, gubat, ciudad, o malakanyang.
paulit-ulit, paulit-ulit ang pasyon at trahedya, ang pandanggo at chacha
ng mga nakabotas at nakakombat, ng mga nakapatig at nakakamoplads.
ay, hindi napapalis ang pagnanasa ng mandurukot, ang kati ng magnanakaw,
ang libog ng tulisan ng pulot, bigas, galunggong at bagoong.
ay, hindi nasasandat ang hilig ng mga berdugo ng talim at dilim.
anong dulce ba ang nararapat na maialay upang makontento ang dighay
ng mga diyos at nagpapadiyos na encargado ng katuwiran at karapatan?
anong minatamis ang kailangang mairegalo upang makaraos ang siesta
ng mga encomendero ng diumano’y laya at propitaryo ng diumano’y justicia?
inasukalang wika ang pangako ng asukal.
walang tigil na nakakalas ang ang kasaysayan.
umiikot ang kaguluhan, nauulol ang ang bagsik.
nagkalat pa rin ang mga bitag at patibong.
minatamisan lagi ang mga puting talumpati, may rosas lagi ang mga posas.
nakasotana pa rin ng pilak at bituin ang mga naghaharing tinig
sa azucarera ng kunwang pagbabantay-bahay
ng mga haciendero’t comprador ng pamamahala.
subalit hindi’t hindi titigil ang mga suwi, ang tubong itatanim.
hindi’t hindi rin masasawata ang pakiki-sacada ang mga pawis at luha,
duguan at duguang lagi ang mga itataas na kamao,
ang mga iwawasiwas na panabas.
ay, hinding-hindi mabubuwal ang bundok arayat,
hindi matitigatig ang tigas ng pag-ibig
mayroon at mayroon laging puso ang pulso, may silab lagi ang dibdib.
mayroon at mayroon tuwinang baga ang gera, may digma lagi ang isip. |
|
|
| sarita |
[Jun. 22nd, 2006|09:47 am] |
Ta Ay-ayatenka La Ngamin
SAWEM MAN, ROLAND, sawem kadi no maiparit nga ayatenka," kasla agpakarigat ti timek ni Joyce. Arindanumenen dagiti kasla agpakaasi a matana a nakaturong ken ni Roland a nakatakder, nakatallikud kenkuana. "Sawem kadi no pakabasolak daytoy nga ayat..."
Kuti ti abaga ken nauyos a sennaay ti insungbat ni Roland.
"Ala, wen, nakababbaba ti panagkitam kaniak gapu kadagitoy nga ar-aramidek. Ngem awan ammok a sabali a pamuspusan. Ilablabanko laeng ti ayatko, Roland."
Sinango ni Roland ni Joyce. Nakair-irteng ti rupa daytoy. Kasla mangum-umsi dagiti matana iti likudan ti pamuskolen nga anteohosna. "Awan kadin ti sabali nga ibagam?" Kinita ni Roland ti relona. "I have to go. It’s almost 3:30 p.m. Adda klasek."
"Roland, please..."
"Ken, Joyce, pangngaasim kadi ta maudin daytoy. No awan met la ti napateg nga ibagam, dinak kadi singaenen. Adut’ pakakumikomak. Asidegen ti midterm exams." Nakaporpormal ni Roland. Innalana dagiti libro ken notebookna a nakaparabaw iti semento a bangko a yanda. Addada iti sirok dagiti narukbos a narra a sumango iti nalawa a lawn ti campus. Please, Joyce, kinunana ket inggay-atnan ti mapan.
"Roland..." Agarubosen ti lua ni Joyce.
Apagapaman a kinita ni Roland ti nakatugaw, kasla agpalpalimos itan a balasang. Sumagmamano a linabag ti atiddog a buokna ti dimket iti pingpingna a nabasa itan iti lua. Nangemkem ti baro. Kasla adda kayatna nga ibaga. Ngem nagsennaay laeng. Nagbaw-ing ket intarengtengnan ti nagna nga agturong iti college building.
Nabati a nakatugaw ni Joyce iti semento a bangko. Nakamulengleng iti awan. Kasla dina madmadlaw dagiti estudiante nga agsasarita iti asidegna ken pasaray manglabas kenkuana. Pinunasna ti luana idi agangay. Apay ngamin a sangitak? naisipna. Saan, saan a nasken. Ta saanak a sumuko, Roland. Irupirko ti riknak. Paneknekak nga ayat daytoy. Diak maupay. Umno laeng ti ar-aramidek.
NO SARDENGAM KOMA ngaminen, gaga!" immisuot ni Cielo, kakaseraan, kaeskuela ken gayyem ni Joyce. Rabii. Addada iti kuartoda nga agreprepaso. Nakailad ni Joyce iti kamada ken Cielo, ukag-ukagenna iti barukongna ti librona iti Banking and Finance, sennaay a sennaay. Madama ti kuenta iti calculator ken kur-it ni Cielo iti worksheet a nakasakab iti sangsanguenna a lamisaan. "Awan maganabmo. Kunak met nga ipabpababam la ti dayawtayo a babbai iti dayta nga ar-aramidem."
"Saan a panangipababa, Chie. Panangipangato ketdi, kunak manen. Panangirupir laeng iti karbengan ken kalintegan ti riknatayo."
"Excuse me. Saanta man ngatan nga agkinnaawatan. Ngem nakababain, Joyce. Nakapuotkan iti babai nga agarem iti lalaki?"
"Chie, aniat’ maaramidak no talaga nga ay-ayatek ni Roland ket diak met mauray nga isu ti mangarem kaniak?"
"Ngem rumrummuar a cheapka a babai, Joyce!"
"No apay ket ngamin nga alasentayo no ti babai ti mangipaduyakyak iti ayatna iti tipona a lalaki," kinuna ni Joyce a kasla ti bagina met la ti kasarsaritana. "No apay ngamin nga eksklusibo la para iti lalaki ti karbengan nga agarem. Idinto a no ania ti marikna ti lalaki maipapan iti ayat, isu met la iti babai."
Saanen nga inkankano ni Cielo ti ibagbaga ni Joyce. Nagsikig ni Joyce. Tinallikudanna ti gayyemna. Sinangona ti semento a diding a nakaipidegan ti kama. Inukagna ti librona. Ngem dina mayulo ti agrebiu. Kitkitaenna kadagiti panid ti libro ti rupa ni Roland, ti pakabuklan ni Roland. Ni Roland: narapis, natayag, di met isu ti guapo ngem bagayna ketdi ti anteohosna, ken ti panagkawkawesna a simple ken lung-ayna nga agigpil iti libro ken kuaderno ken folder ken envelope. Ni Roland nga estudiante a mannurat, literary editor ti student publication, presidente ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti kampus, secretary general ti Student Council, kandidato a cum laude iti kursona nga AB Economics. Ni Roland a kunkunada a suplado ken woman-hater. Ngem no apay a nakasusuabe no umisem. Ken kasla nakalaglag-an ken nakalaklaka ken nakawaywaya a kapatang ken makadua.
"Joyce," insinga ni Cielo, nakiatag iti kama. "Apay ngamin a ni Roland ti pagbagbagtitam? Nagadu ti agar-arem kenka. Sungbatamon ni Arnel. Wenno ni Richard. Natartaraki ken naguguapoda ngem iti daydiay a payatot ken bangkawas a Roland!"
"Dinak ngamin maawatan met, Chie." Nagdata ni Joyce. "Awan kaniak ti kinataraki wenno kinaguapo. Ti babai koma ket saan nga agdepende wenno paadipen iti kinaguapo wenno kinamacho ti lalaki."
"Here we are again. Kasabaannak manen. Ngem sangkakunak a saan a bagay kenka daydiay a Roland. Nagsuerte ketdin! Nakapimpintaska. Sika koma ti reyna ti unibersidad no kinayatmo la ti nagkandidata."
"No ayat ti maseknan, Chie, awan binnagayan. Ken apay ketdin a dikami agkabagay? We’re a perfect couple. Saan met a nalaad ni Roland, a."
"Ala, wen, masiribka met ta dean’s listerka ngarud ken scholar. Dayta la kadin ti ibagbagaymo kenkuana tapno kasta a kamkamatem? Joyce, balitadon iti kampus ti kukueem. Stop it!"
SAAN KADI AYA ngata a kayat ni Roland? Di ngata aya maayat ti baro? Nabayagen a salsaludsoden ni Joyce dagita iti bagina. Ket optimistiko nga ibatbatad ti nakemna a kayat ni Roland. Nga adda met rikna kenkuana ni Roland.
Wen, patienna unay a napateg met ken ni Roland. Ta sigudda man met a nasinged ken ni Roland. Agpagayamda ken Roland. Dayta ti resulta daydi panagam-ammoda a dua idi 4th year high school pay la ni Joyce. Adda idi naangay a literary seminar-workshop iti Villa Margarita Mountain Resort idiay Bayombong nga inesponsoran ti gunglo dagiti mannurat nga Ilokano iti Nueva Vizcaya. Naawis amin idi nga agessem nga agsurat iti probinsia ken kabangibangna. Kameng ti staff ti school organda kas retratista ken staff artist, maysa ni Joyce kadagiti napili a delegado iti seminar. Itoy a seminar a nakita ni Joyce ni Roland. Adda metten sumagmamano a sarita ken daniw ni Roland a naipablaak iti maysa a nalatak nga Iluko magazine. Ipagarup idi ni Joyce a lumakayen ti mabasbasana a Roland Valencia Abad a taga-Bagabag. Ngem nakaub-ubing gayam daytoy. Disinuebena la idi ket maikadua a tawen daytoy iti kolehio. Nag-crush a dagus idi ken ni Roland. Ket nakisinsinnuratan kenkuana. Idi agkolehio ni Joyce, nagenrol iti unibersidad a pagbasbasaan ni Roland.
Nadlaw ni Joyce a kasla isu laeng idi ti kasinged a babai ni Roland iti kampus. Nadamagna a nagbalin a woman-hater ti baro manipud nagsinada iti nobiana. Dimmegdeg ti riknana ken ni Roland. Ngem dina mauray nga ibatad ni Roland nga adda met riknana ken ni Joyce. Ekstraordinario para ken ni Joyce ti kinaasideg ni Roland kenkuana. Ket patien ti balasang nga adda la ketdi met panagayat ti baro kenkuana. Ngem apay ngata a kasla alinduaen ni Roland?
Nalabit dina la kayat a tulawan ti panagpagayammi, kunkuna ni Joyce iti bagina. Amangan ta maamak wenno maalumiim.
Ket din nagpabatubat ni Joyce, isun ti nangyebkas nga ay-ayatenna ni Roland. Duduada idi iti pasilio ti maikadua a kadsaaran ti library building. Naladawen a malem.
Limmabbasit idi ni Roland. Di nakatagari. Idi kuan, immirteng ti rupana.
Apay ngamin a dinak met la armenen, kinuna idi ni Joyce. Marigatanakon iti riknak. Ay-ayatenka unay, Roland. Sawem koma nga ay-ayatennak met.
Ni met Joyce ti limmabbasit ta awan sinsao, pinanawan ketdin ni Roland! Kasla masinsinit ti dapan daytoy nga immulog iti agdan.
Ket manipud idin, likliklikanen ni Roland ni Joyce. Dua a semestren a likliklikan isuna ni Roland.
KALKALPAS TI MIDTERM EXAMS. Nalukay ti aangsan dagiti estudiante. Nawayadan nga agpallailang kalpasan ti no mano a lawas a repaso ken no mano aldaw a panagibuddak kadagiti memoriado a sungbat kadagiti saulado a saludsod iti test paper.
Paborito a pagpallailangan dagiti estudiante ti nalawa a parke iti Capitol building ti Nueva Vizcaya. Ayuyang pay dagiti agiinnarem, dagiti agaayan-ayat, aglalo no kastoy a mumalem ken sumipnget.
Adu a paris ti nakalupisak iti nalamuyot a karuotan iti sirok dagiti aruo iti asideg dagiti pussuak iti dayta nga apagsipnget. Nairaman da Joyce ken Roland kadagita a paris.
"Kayatko la a makapaglinnawagta, Joyce," kunkuna ni Roland. "Tapno dimo ibagbaga a sadistaak. Ta maas-asianak met ket kenka. Dika rumbeng nga agkastakasta gapu la kaniak. Nadagsen met ket a guilt para kaniak dayta nga ar-aramidem."
"Ngamin ket dinak awaten..." Makalulua manen ni Joyce. Kasla manglunlunag-rikna ti perreng dagiti matana. "Dinak kayat nga awaten. Iti dayta a siribmo, nagsimple ken naglaka la koma maawatannak, Roland..."
Nagulimek ni Roland. Kitkitaenna dagiti asmang iti aglawlawda. Nakalalailo dagiti asmang nga agbuybuya kadagiti agdudumat’ silnag-marisna a pussuak.
"Dimo la ngamin awaten nga ay-ayatenka, Roland. Nga ay-ayatenka la ngamin unay isu a kastoyak. Ket isu a kastoyak, isu a napingetak, ta ammok nga ay-ayatennak met."
Immanges iti nauneg ni Roland sa nagsao: "Maawatanka met ket, Joyce. Wen, mamatiak nga ay-ayatennak. Ket patiem met nga ay-ayatenka. Ania pay la ngarud ti kayatmo a maaramid?"
"Sawem, ipakitam, ipaneknekmo nga ay-ayatennak met, Roland. Dinak a liklikan. Dinak bay-an nga agkastoy."
Immanges manen iti nauneg ni Roland. "Dimo ngamin mautob no apay a likliklikanka. Kayatko koma a maamirismo. Tapno awan koman dagitoy a mapaspasamak."
Di nagtagari ni Joyce. Matmatmatanna ni Roland a nakabaw-ing ti rupana iti yan dagiti pussuak.
"Awan maaramidak no di liklikanka, Joyce. Ngamin ket dinak met inggaan a sursuroten. Maragsakanak koma ketdi ta kamkamatennak ti babai, ar-armennak ti maysa a babai. Ngem aniat’ ganasko? Saanak met a mananggundaway. Agingga a mabalin, nataknengak koma latta a lalaki."
"Roland..."
"Respetarek ti karbengam nga agayat ken ti kalintegam kas babai, Joyce. Ngem respetarem met koma ngamin ti karbengak nga agayat. Respetarem met koma ngamin ti kalintegak kas lalaki."
Nakaul-ulimek ni Joyce. Nakadumog.
"Dika ngamin makatuttutor, Joyce. Binay-am latta koma ti panawen ken gundaway. Uray ta ammom metten. Nakasiguradokan no bilang ania. Ken ammom met a nasamsam-it ti natutor ti luomna a bunga. Ammom met a napimpintas ti ukradna ti rosas ken naay-ayamuom daytoy no di nakettel a busel."
Intangwa ni Joyce ti rupana. Inisemanna ni Roland. Natutor, nakasamsam-it nga isem a lallalo a bimmannelan ti singin a kallidna.
"Maawatamon, Joyce?"
"Agaluadka, Roland, a. Sige, sika ngarud ti agarem ta parigatenka man met. Liklikanka man met!"
"Uray man. Kaykayatko met no kua." Iniseman ni Roland ni Joyce. Nakasusuabe nga isem. "Uray ta ammok metten."
"Saur!" Simpeg ti kuddot ni Joyce iti bakrang ni Roland.
LAILO Romances, Series 1, Number 1, 1995 |
|
|
| sarita |
[Jun. 21st, 2006|02:40 pm] |
Sirikit
GAPGAPUK A NAGGROSERI iti kappuros a natnateng ken bugguong a munamon iti merkado ti Patpong. Nupay abunaw iti agkakaimas a sida ken makmakan iti quartersmi, kasla diak mabsog no awan inabraw wenno binugguongan. Nadatngak ni Sirikit, ti balasang a Thai a gayyemko, iti dagusmi. Agtungtungtongda ken ni Samsubahri, ti Indones a kakuartuak ken kaduak a barman iti Grand Ballroom ti Bangkok Montien Hotel.
"Tarong, paria, kamatis, bugguong!" Binukitkitan ni Sirikit ti awitko a shopping bag. "Dagitoy lattan ti siapsiapingem! Dika la, aya, mauman iti pinakbet?"
"Never!" nagkatawaak.
"Naimas!" insanapsap met ni Samsubahri. Innalana dagiti awitko. "Naalianak metten a naminpinsan, dakayo, adda pay abakkon nga Ilokano nga agpakbet! Sursuruem ketdi, Sirikit, ta no kaskasano a maikamangka idiay Filipinas ket ahurmnnn... Ne, daytat' pagpatanganyo ta innak man espiaren dagitoy!" Nagpakosina.
"Naaprobaranen ti makabulan a vacation leaveko," inrugi ni Sirikit. Nagsikkawil iti sopa ket lalo nga immet-et ti nakipet a jeansna iti nasippukel a luppona. "Inton sumaruno a bigat ti awidko idiay Pibul. Agsaganakan ta kaduaennak, Taraki!"
"E, kua.." nakudkodko ti ulok. "No diak pay met nakasarita ti personnel officer ta awan umdas a rasonko ng ag-leave..."
"A, basta!" linibbiannak, "i-filemon no bigat ti uray one week nga emergency leavemo. Di kad' tarigagayam unay a magteng ken makita ti lugarmi tapno namarmaris ken mas realistiko ti local color dagiti sursuratem maipapan iti rural a Thailand? Pues, daytoyen ti gundawaymo, siak ti guidemo, ipasiarka kadagiti tourist spots idiay yanmi!"
"Ngem hannak la ketdi palubosan ni Mr. Vajiralongkorn no ibagak nga innak la agturista idiay Rayong."
"Inrasonankan. Imbagak a nasken ti ikukuyogmo tapno idanonmo ti bagim iti pamiliak! Nagparboak a naammuanen da tatang ti maipapan kadata ket diak makadap-aw idiay Pibul no dika a kadua!"
"Ania?" nasipatko ti mugingko. "Ngem haan..." Bigla nga intapkal ni Sirikit ti tammudona iti bibigko.
"Daytat' kasamayan nga alibi! Maysa, masuronak iti daydiay a laklakayan, sangkaamadna no nobioka... Diak kayat dagiti kasla mangal-alunos a panagkitkitana kaniak. `Pagarupna ngata a tsipipayak ta moderna ti aw-awidko, a! Ita, sardengannak la ketdin!"
Nabayagen a yaw-awis ni Sirikit ti panagpasiarko iti ilida. Ngem agsasamusam ti trabaho. Itakwtakawko pay ti agsurat. Maysa, nupay kasta unay ti gagarko, ipadpad-engko ta paglek a mayasidegak unay ken ni Sirikit.
Katrabahuak ni Sirikit iti Montien Hotel. Part time isuna a receptionist. Working student a mangipangpangruna iti Asian Literature ken visual arts iti Thammasat University. Nagkasingedankami ta agtumpong ti pagduyosanmi: literatura, libro, panagsurat. Diak la a linia ti maysa pay a talentona iti abstract painting, cubism ti fortena. Ngem mainterpretko ketdi dagiti paintingsna. Kasla daniw ti pangyarigak iti abstract wenno expressionist nga arte, ket agsipud siguro ta adda met pamalatpatak iti daniw, maawatak dagitoy. Agkatkatawa ni Sirikit idi a nangamin a kinapudnona, dagiti met la daniwna ti ipimpintana.
Journalism ti kursok, maysa la a tawenen tapno malpasko ngem kapilitan a nagsardengak iti kaawan umanay a gastuek. Pimmusay ti amak a pangnamnamaan ti pamiliami. Di met ngarud makaanay ti bayad dagiti sarita ken daniw ken salaysayko a maipabpablaak. Agtagibalay laeng met ti inak. Naigasatak ti makapagabrod, makapagtrabaho ditoy Bangkok. Immayak ditoy tapno makaurnongak iti pagtuloyko ken tapno suportarak da nanang. Adda koma dagiti maalak nga scholarship no ti panagadalko ti ipamaysak. Ngem kas inaunaan iti lima nga agkakabsat, siakon ti akin-obligasion kadakuada. Babassit pay dagiti adiek, agturposto pay laeng iti hayskul ti sumaruno kaniak a lalaki, maikatlo met iti elementaria ti buridekmi.
"TALTALEKMON, AYA, TAR!" insanamtek ni Samsubahri a mangbuybuya iti panagrubuatko. "'Nia ngata no pikotennaka nga agpayson. Ayna, dim' pay la ngata, aya, met kuripegpegen no idayanan ti amin? Daydiay a libnos ken lapsatna, ama, ania ket ngatan! No siak la ti sika..!"
"Agimadyinka manen!" inkatawak.
Pudno, nakapimpintas ken nakalaplapsat ni Sirikit. Makapnek ti esmarte a lunglung-ayna. Kalalainganna ti tayagna ken makapaseggar ti tinubtubay a pammagina iti moderno a panagkawkawesna. Pagassiket ken nakangisngisit ti buokna; ken kayumanggi, di met napugot, di met napudaw unay, ti muldotan iti napino a kudilna; bassit ngem saan ketdi a leppap ti agongna; naingpis dagiti nalabbaga uray saan a malipstikan a bibigna... Ti nakasamsam-it nga isemna manggubuay iti saway a kallid iti kanawan a pingpingna, ken ti makapasalibukag a rimat dagiti matana dagiti nangnangruna a pakabatombalaniak.
Diak ilibak iti bagik, ngem ilimlimedko ken ni Samsubahri a kaasitgan a gayyemko ditoy ken nangruna ken ni Sirikit, a nakayawanak a talaga iti balasang a Thai. Ammok nga ayat daytoyen, saan la nga atraksion. No apay met ngamin a nakadekdekket kaniak sipud nagam-ammokami. Sabali a singed, saan la a gapu ta agtumpong ti pagduyosanmi. Naynay isuna iti quartersmi ket yal-alikakak ta maipagel ngamin. No awan klasena iti unibersidad, umay makiinnadal wenno no adda panawenko, awisennak nga aguper iti pasiaran, museum, art galleries, biblioteka. Agregget a makasuro iti Iluko idi maukagna ti nabookbound nga urnongko a Bannawag a nakaipablaakan dagiti sinuratko. Nakaay-ayat ti por silaba a panagbasana iti Iluko. Ti kano Literatura Ilokana ti suratenna a thesisna. Tapno nalaka a makasuro, impatarusko iti Ingles dagiti gapuanak nga Iluko kas pannakatextbookna ken nagirekordak iti tape iti umno a diksion, ayug, bengngat ken ortograpia ti Iluko. Inyorderak pay iti Filipinas iti diksionario nga Iluko-Ingles ken Iluko grammar. Agitugot met no kua iti magasin ken pagiwarnak a yan dagiti sinuratna ket katawaanna met ti kinaignorantek iti Thai ket sinuruannak met iti pagsasaoda.
Silulukat a libro dagiti biagmi. Awan inlimedna kaniak maipapan kenkuana. Kastaak met. Banag siguro a nakayasidegan ken nakadebelopan ti riknak. Ngem diak kayat nga ikkan ti kaipapanan ti kinadekketna kaniak. Kasla sidirennak ti konsensiak. Kasla gunggundawayak no kua ti panagpagayammi. Diak ammo no apay a surotek met dayta a pammati--a saan a maiparbeng a ti gayyemmo ti armem, ti ayatem. Patiek ngamin a nasaysayaat no gayyemmo nga umuna, nadekket, napateg a gayyem, sakbay nga ayatem; iti kasta, am-ammom a nalaing, kapkapnekam, ken addan pundasionna ti mamunganay nga ayat. Saanak a manhid tapno diak koma met madlaw nga adda met riknana kaniak ni Sirikit. Saanak a maibilang a mannurat, a masao a managpaliiw, managimutektek, nasiglat a makaawat, no diak madlaw ken marikna nga adda met panaggusto kaniak ni Sirikit. Ngem siguro, kas kaniak, dina kayat nga ipeksa wenno ipadlaw no mabalbalin, ta adu dagiti banag a makatubeng ken mangtubeng.
NASAPAKAMI A NAGLUAS. Nasurok a sangagasut a milia ti kaadayona iti Bangkok ti ili a Rayong a yan ti Pibul a bario da Sirikit. Iti ilalas-udmi iti ikub ti siudad, umay-away ti buya. Awan duma ti aglawlaw iti Kailokuan malaksid kadagiti naruay a naipattok a Buddhist temples, ken maigidiat ti porma ken disenio dagiti balay. Maayatanak nga aglang-ay, pinatiwerwerko ti inarkilami a pick up a Peugeot a napno iti pasarabo. Uray la kumkumpet no kua ni Sirikit iti abagak.
"Dim' unay... Makadanontanto latta. Maganatankan sa unayen!
"Wen gayam, ammoda kadi a kaduanak itoy a panagawidmo?"
"Siempre. Impasigudko. Umaynak ngarud koma alaen ni Phya Tak ngem intelegramak nga addakan a kaduak." Pinaludipannak ket diak ammo no apay a napakietak. Ni Phya Tak Panomwon, sigud nga eskolar a mangal-ala iti kinamaestro ngem pinapanaw ti unibersidad gapu iti kinaaktibistana, ti nakaitanian ni Sirikit. Agkallaysada kano apaman a makaturpos ni Sirikit. Maudin a semestre ni Sirikit iti Thammasat University.
Dika agdanag, Tar, kunak met a nasingpet ni Phya Tak. Kanayonka a madakamat kadagiti suratko kenkuana ket maragsakan met ta nakasarakak kano iti napudno a gayyem iti Bangkok. Makitamto, makasingedmo a dagus daydiay ta agpadakayo a dati a radikal nga estudiante. Napudno ken mannakilangen ni Phya Tak."
"Mannakaawat, natalek, nasingpet, nasaririt ken napudno nga agay-ayat kenka. Nagasatka, ta manmanon ti lalaki a kas kenkuana," imparimrimko.
Imbaw-ingna ti imatangna iti baybay. Pampanurnorenmi ti highway a naibartay iti aplaya.
"Wen, ulidanto nga asawa ni Phya Tak," kinunana idi agangay, "no bilang ta matuloykami..."
Tinaliawko. "Ita la a maammuak a kasla agduaduaka!"
"Tar... agduaduaak a talaga no talaga nga ay-ayatennak ti nobiok, nabayagen. Diak a sierto no serioso isuna a mangikallaysa kaniak. Ammom, adda suratna a naawatko la idi naminsan nga aldaw. Naala kano isuna a mannursuro iti templo dagiti monghe idiay lugarmi. Awan nasagsagidna iti umadanin a kallaysami."
"Ngem dina met ngata mapanunot ti agmonghe ta dina matallikudan ti tulag, di kadi? Ken uray sika, kas kinunam idi. Saanen a mabalin a waswasen ti tani."
"Diminto masupring ti tradision..."
"Ngem ay-ayatem, di kadi? Ket isu ti kapkapnekam nga agbalin nga asawam. Nakunam idi dayta. Ket ita, dimo la ket itulok ngarud nga agbaliw ti pangngeddengna." Diak ammo no madlaw ni Sirikit ti kasla panangtiltiliwko iti pudno a riknana.
Kinitanak a kasla mariribukan. "Taraki, ammom kadi nga agduaduaak metten no pudno nga ay-ayatek isuna?"
Diak ammo no apay a nagkebba ti barukongko.
"Kasla maamirisko itan ti pudno a riknak," intuloy ni Sirikit, "panagraem la a siguro talaga, panangipateg kas pagayam ken kabsat ti mariknak--ti nariknak ken ni Phya Tak. He was and is my idol ngamin and I adored him as such. Dayawek unay ti kinatao ken prinsipiona."
Kostumbre ken tradision ti mamaspasingked iti relasion da Sirikit ken Phya Tak. Naginnaremda kas sagudayen ti katulagan. Nagayan-ayatda. Inamin kaniak ni Sirikit a mariknana met a patpatgenna ni Phya Tak key ammo ken mariknana met a patpatgen ni Phya Tak. Maikari kano a patgen. Ngem idi ma-expel ni Phya Tak iti unibersidad ket masumok daytoy ti monasterio, kasla nagbaaw kano ti essem ti baro iti relasionda.
Nagulimek ni Sirikit, nagdalikepkep sa nagliad iti tugaw, nagkidem. Saankon a sininga. Impasnekko ti nagmaneho. Liniklikak a mingmingan ti naamo a rupana ta amangan no agkibaltangak. Idi agangay, diak napakadaan, inrakusna ti imana iti abagak ket insadagna ti ulona. Sikikidem latta. Nariknak ti panagtipon ti bara dagiti bagimi. Nagling-et dagiti dakulapko iti manibela. Pinilitko a yaw-awan ti sabali a mariknak. Pinanunotko dagiti malabsak a buya ket nangbukelak kadagiti idea ti daniw ken sarita a suratek.
Nailibay ni Sirikit. Riniingko idi addakamin iti sentro ti Rayong. Saankon a masurotan ti dalan ket immuestrana. Kasulinekan gayam a bario ti Pibul, manmano ti demotor/demakina a lugan a sumrek. Bangka a demotor ti kangrunaan a transportasion, taraigidenda ti baybay ti natalinaay a Gulpo ti Thailand. Kaaduan kadagiti balay ti naipataraigid iti aplaya ken nakatakder a mismo iti danum. Sinigpit a bulo ken tinabla a teak ti kaaduan a diding. Nasigpit a pandan met ti atep. Adda sumagmamano a ginalba a naarkosan iti arkitektura a Budismo. Diak mabilang ti karuay ti babassit a templo ken pagoda a masikkarud dagiti matak.
Nagsardengkami iti puseg ti bario. Naikawaak iti kinasimple ti biag ditoy no maidilig iti Bangkok. Nakaaruat dagiti tao iti natibo a kawesda. Narangrang ti seda a sarong dagiti babbai. Panagkalap ti kangrunaan a pagsapulanda. Agkaiwara dagiti bilog, agsasarumbinit dagiti nakawakray nga iket ken tabukol, nalangsi, nabang-i, naangpep ti aglawlaw kadagiti nakabilag, nakasalapay a daing nga ikan, pusit, kurita, gamet.
"Potensial ti modernisasion ken panagrang-ay ti Pibul ngem di itulok ti ugali ken tradisionmi," kinuna ni Sirikit. "Kapatgan ditoy ti pammati ken kultura. Sentimental dagiti tattao."
Inyam-ammonak ni Sirikit iti pamiliana. Sisentan ti amana a kumikitikit iti pigurin ken rebulto a Buddha. Naparato ti lakay. Agtartaraken met iti igges-seda ti inana nga iti limapulo ket liman a tawenna ket napatak latta a mailangaan a kaingasna unay ni Sirikit. Adda dua a manangen ni Sirikit nga agpapaay iti monasterio. Mangngalap ti maysa a manong ken mannalon ti maysa a naasawaanen. Cultural dancer kano idiay Rayong ti babai a buridekda. Ni la Sirikit ti deadal.
Nakasangok ni Phya Tak. Naragsak a kapatpatang. Idealista ngem napnuan realismo ken purismo dagiti puntona. Diak pulos nadlaw ti segsegamak a reserbasionna wenno pagilasinan nga agilem idinto nga ipakpakita latta ni Sirikit ti ekstra ordinario a kinaasidegna kaniak. Raraemen ti kinatao ni Phya Tak, kasla dimo maitulok a guraen wenno mapagura. Bagayna ti napuskol nga anteohosna ken ti duyaw a roba ti monghe a naiputipot iti nabisked a bagina.
Ngem manmano a nakatungtongko ni Phya Tak ta makumikom iti panangisurona kadagiti agtutubo nga agragut nga agmonghe. Iti biag ti maysa a lalaki a Thai, kas sagudayen ti tradision, nasken a mangipaay iti maysa a panawen nga agpaay iti monasterio.
Madlawko ti kasla pannakadismaya no kua ni Sirikit iti obra ni Phya Tak. Aglalo no makikuyog ti baro kadagiti monghe nga agpalama. Nasken a makilimos dagiti monghe para iti inaldaw a taraonda. Adda no kua tanggayada a kayo a malukong. Mamalaybalayda. Kuskos ti pukisda ket kaaduan ti narapis, nalabit gapu iti dida pannangan iti rabii. Paset ti pammatida, kadawyan dagiti agpalpalama a monghe uray idiay Bangkok.
Iti pangsursormi iti barioda a panangad-adalmi iti agduduma a suheto a suraten, diak indukdukit ken ni Sirikit ti maipapan kadakuada ken Phya Tak. Dina met sagsagiden ti maipapan itoy. Ken no adda man ngata panangipapan ti pamiliana iti kinaasideg ni Sirikit kaniak, diak rinanta a siroken. Napasigda met latta. Nupay marigatanak iti pagsasaoda no kasta nga agsasangokami. Linapdak ti ania man a paduyakyak ti riknak ta iti riknak, kaslaak la mapalpaliiw. Iti aplaya ti ayuyangmi ken ni Sirikit. Agsursuratak ket agpinta met isuna. No adda ni Phya Tak, bin-ig a sosio-politika, edukasion, Budismo ken literatura ti topikomi a tallo. Masansan nga agsusik ti kapanunotan da Sirikit ken Phya Tak maipapan iti pammati ken tradision.
Kabus iti maudi a rabiik iti bario. Nauyotak a rimmuar iti siledko. Nagpagnapagnaak iti napino ken puraw a kadaratan. Nakataltalna ti baybay ket naumbi ti anasaas dagiti babassit a dalluyon nga agkaradap iti darat. Mayat ti pul-oy ti angin. Intugawko ket nabayag a minulenglengak ti kumanagkag a bulan. Binirbirokko sadiay ti kunkunada a tao iti bulan. Sinirsiraratko no sadino a paset ngata sadiay ti nagdissuan dagiti immuna a tao a napan iti bulan.
"Kastoy kadi met ti kasin-aw ti kannag idiay Dupax del Norte?"
Nakigtotak iti pettat a panagtimek ni Sirikit iti likudak. Napasiddukerak idi taliawek--anian a nagpusaksak ni Sirikit iti lawag ti bulan iti suotna a nakusnaw a berde a sarong! Ita la a makitak nga agsarong. Agminar ti pakabuklanna iti panangdeppes ti angin iti napino a seda nga aruatna. Pumalpalayupoy dagiti nginabras ti atiddog a buokna iti apros ti angin. Dagus a linettatko ti imatangko kenkuana ket impasayagko iti baybay.
"Nangayngayed ti sellagna ditoy Pibul," kasual a kinunak.
"Sawem kad' dayta ta inkarim a dimon lagipen ti kabus ti Dupax del Norte a kaipapanan ti ilulutuad ken ikikidem ti maysa a Jocelyn?"
Impudnok idi ken ni Sirikit ti pannakapaayko iti nobiak a ni Jocelyn, maysa a nursing student a kaadalak a nakiasawa iti baknang a karibalko. Maysa a gapu a nagabrodak ti sakit ti nakemko ken ni Jocelyn.
"Ipalagipko ni Jocelynmo..." nagtugaw iti sibayko, "kaska la ngamin di nagayat ket awan man laeng ti pakariribukam ita maipapan iti ayat. Agilemak kenka ta agparikutak ita. Maburiborak ken ni Phya Tak. Idinto a sika, awan pakasikoram. Ken madlawko nga ipaidammo kaniak ti nakemmo a tumulong iti pakarikutak. Kasla kayatnak a liklikan..."
Diak nakatimek. Inappuponak ti presko nga ayamuomna ket diak ammo no apay nangrugi nga agdalagudog ti barukongko.
Idi kuan sinangonak ni Sirikit. Inisemannak a kasla manutsutil. "Wenno burburiborennaka pay laeng ni Jocelyn?" Dimmenden ket nagdekket dagiti takiag. Naginnakar ti barami.
"Linipatkon ni daydiay," inkurobko dagiti dapanko iti darat. "Dita koman pagsaritaan, dimon ipalagip."
Nagkatawa ketdin, iti nalag-an. Idi kuan, pimmuyot ti angin, inakupna ti atiddog a buok ni Sirikit nga impalpi iti rupak. Tinulongannak a nangiwalin kadagiti naidiram-os kaniak a linabag ti buokna. Iniggamak ti imana, nakabarbara ti dakulapna iti nakabarbara met a dakulapko. Pinerrengnak, pinerrengko met. Napaut. Anian a nagsin-aw ti rupana iti nabessag a silnag ti bulan! Nakaukap iti apagapaman dagiti bibigna, kasla umar-araraw dagiti matana. Diakon makapagteppel... Makaammodtan! Inarakupko. Inan-anatko a binisong dagiti bibigna. Awan kedkedna, ketdi nagsabat dagiti dakulapna iti teltelko ket binalesna ti agekko iti nabarbara, narugrugso. Napaut dayta nga innagek. Agingga a natuangkami iti kadaratan...
Nagbalawak. Biglaak nga immakkal. Umanangsab ni Sirikit a nangmulengleng kaniak. Sintagari, timmakderak ket darasak nga immadayo, diak tinaltaliaw ni Sirkit. Agtigtigergerak.
Dikami matimtimek ken ni Sirikit iti kabigatanna. Uray idi agpakadaakon kadakuada a sangapamilia. Mingmingmingannak lattan ni Sirikit. Nalabit makaanayen dagiti matami nga agsarita iti lengguahe nga isuda laeng ti makaibaga ken makaawat. Ngem diak masinunuo no ania, diak masirok ti riknak, diak met maibagasan ni Sirikit.
Insingasing ni Phya Tak nga itulnognak ni Sirikit agingga iti Rayong ngem nagkedkedak. Diak ammo no nadlawda dayta a panagpakubengko. Diak ammo no nakadidillaw ti kasla panagdandanagko ken ti ayatko a makapanaw a dagus.
"Siguraduek nga umaykanto manen," pinikpik ni Phya Tak ti abagak. "Adda magneto ti lugarmi kadagiti kas kenka a naayat iti daniw ken nakaparsuaan."
Awan latta't simek ni Sirikit. Nalanay dagiti matana a mangmatmatmat kaniak, diak a talaga mabatok no ania ti kayatda nga ipasimudaag.
Nabang-aranak idi patpatarayekon ti Peugeot. Ngem di agkirpa ti riknak a sibabasol. Apay a nagtulok ni SIrikit iti pannakasulisogko? Wenno sinulisognak kadi a talaga? Talaga kadi ngata nga adda panagayatna kaniak? Diak ammo no apay a saludsodek iti bagik ti kasta. Ti ammok ngamin ket adda a talaga riknana kaniak ni Sirikit. Ngamin siguro ket sidirennak ti napudno ken naemma a kinatao ni Phya Tak a nobio ti patpatgek a babai. Kasla diak maako nga agawak isuna ken ni Sirikit.
"'Nia, nalpasen ti minimini?" impasabat ni Samsubahri idi makasangpetak. "Apay a kasla awitmo ti lubong? 'Da kad' dakes a napasamak?"
Diak inkankano ket lalonak a kinulit. Kasta a kasta bayat ti yaadani ti panaggibus ti bakasion ni Sirikit. Kankantiawandak dagiti kaduak iti trabaho ta ti ammoda ket asawakon ni Sirikit. Kayatko la koman nga ibaga ti pudno ngem amkek a kuestionarennakami ken Sirikit ti personnel officer. Ken lalo no kuan a makantiawanak.
Nagdanagak idi maungpot ti bakasion ni Sirikit ket awan pay daytoy. Dimlaw met ni Samsubahri ket lalonak a kinulit. Gapu ta talkek met a gayyem imbagak met laeng ti amin.
"No nagkapuykanto met!" insidirna ketdi. "Lineppasmo koma ngaminen tapno siguradon a kukuam! Ita, didan palubosan ket ipakasarda la ketdin iti nobiona daydiay!"
Diak nagtagtagari. Ngem madi ti riknak. Diak maawat nga inkallaysadan ni Sirikit!
Dinadaanak ti isasangpet ni Sirikit ngem dua a lwasen ti surok ti bakasionna ket awan pay. Dakes sa nga agpayson. Mapampanunotko nga amangan no adda dakkel a problemada sadiay a pakariribukanda. Ket pampanunotek a pasetnak dayta a parikut. Ngem no kasta koma, adda koman immay nangsukon kaniak. Ti amkek ket amangan no saanen nga agpakita kaniak ni Sirikit. Numona ta makabulan laengen ti kontratak. No kaskasano a mapaayak manen iti ayat, diakon urayen nga agpaso ti kontratak. Agawidakon tapno matalawak ti saem ditoy.
"Awanen ni Sirikitmo!" kunkuna ni Samsubahri. "Inasawadan kunakto met! Insikim latta koman ti bagbagim! No ayat ti mangituray, awanen ti bileg ti tradision wenno ania a pampammati. 'Nia di yawidmo koman ni Sirikit idiay 'Pinas?"
Agawidakon no umay a lawas. Nalpasen dagiti papelesko. Maitantan laeng no pabaruek ti kontratak wenno ag-TNTak. Nairubuatko aminen a bagahek. Ngem nupay mailiwak metten kada nanang, awan gagarko. Kayatko koma a makita ni Sirikit sakbay a pumanawak. Kayatko koma a makapatang. Kayatko a maammuan kenkuana ti adu a misterio a diak maibuksilan.
Iti maikatlo nga aldaw sakbay ti awidko, nagpupokak iti kuartok ta madmadi ti riknak. Bigla a naibuang ti di naibalunet a ridaw ket gumigis ti isem ni Samsubahri a pettat a simrek. "Adda awagmo iti telepono idiay counter! Ni Sirikit!" Kaslaak la nausawan. Timmayab dagiti sakak.
Idawdawat ni Sirikit ti panagkitami. Adda kano napateg unay a pagsaritaanmi. Dina kayat ti agpakita ditoy hotel. Dagusak a napan iti lugar a yanna.
Darumogak idi agsangokami. Addakami iti maysa a nalmeng a pagkapean. Sakbay a masidir wenno masungatnak, inunaak ti dimmawat iti pammakawan iti kinadursokko.
"Ngamin, ay-ayatenka, Sirikit, unay-unay..." inturturedko. "Ngem awan karbengak. Awan kaimudingak. Isu a lipatek daytoy nga ayat. Diak kayat a marakrak ti katulaganyo ken Phya Tak. Idawdawatko ti patinayon a ragsakyo. Dinak pakasikoran, agawidakon..."
Nakaporpormal ni Sirikit. Kitkitaennak laeng bayat ti panangipalgakko iti kaririknak. Idi kuan kinunana: "Taraki, no pudno nga ay-ayatennak, masapul nga i-cancelmo ti flightmo. Pangngaasim..."
Napaumelak.
"Paneknekam nga ay-ayatennak, Taraki. Umayka manen idiay Pibul tapno ikallaysanak!"
Napangangaak.
DUA A TAWENEN manipud naturposko ti kursok. Agpapaayak itan iti maysa nga aglinawas a magasin kas literary editor. Cultural editor met ni Sirikit iti maysa nga Asian magazine a nakabase idiay Bangkok. Mabigbig metten ti naganna kas pintor. Ni Phya Tak, naan-anayen a monghe ket maysa itan nga abbot iti dakkel a monasterio idiay Rayong. Ni Phya Tak ti nangdawat iti pannakawaswas ti tanida ken Sirikit gapu iti panagmonghe daytoy. Intalekna kaniak ni Sirikit. Awan naaramidan dagiti pamiliada. Uray idi ikeddeng ni Sirikit ti agKristiano. Nagkallaysakami ket kalpasan ti ababa a panawen a panagyanmi iti Thailand, nagawidkami iti Filipinas.
Bannawag, Hunio 8, 1992 |
|
|
| daniw |
[Jun. 8th, 2006|10:58 am] |
Wayawaya
"Clocks cry: stillness is a lie, my dear"
--Sylvia Plath
pimmanaw a di man la nagpakada. dinak
naawatan idi nagparintumengak iti sanguananna
saak naggarakgak iti uray la, idinto
a malmalpes ti nabasa a payong nga insuksokko
iti suli. nakapigpigsa ti bayakabak
iti ruar, a naggapuak. ngarud pinanawannak,
rimmuar, sinarakusokna ti tudo, inagnaganannak.
idinto a nargaan ti turog ti nakadalikenken
a pusa iti pagpigadan, duduayyaen
ti bukodna nga urok, agin-inudo
iti naimeng a salikepkep ti nabara a kukotna.
pimmanaw a dina man la inuray a makatakderak.
nabatiak a mangdildilpat iti nagmaga
a bibigko: maramanak pay laeng ti alsem
ti imbakuarko nga isem.
dimo pulos pagtalkan ti darikmat. silulukat
daytoy a kas iti wangwang a garapon
ti asukar, a kutkutonen, agaw-awaaw ti sam-itna.
nupay agibit daytoy iti nakair-irut nga ibit: kas
iti kappo a nasulek, aglulua, nakaul-ulimek.
ngem pinanawannak a ti pakadana laeng
ket litoklitok ti takonan a sapatos.
diak pagtalkan ti ulimek. marunrunot
daytoy a kas iti agnunnunog a tikap a yelo
iti arak, malmalmes, agsaysayasay ti lamiisna.
ayatko, nannanamek pay laeng ti apgad
ti dara iti nagarumiadan, nakagatko a dilak. |
|
|
| daniw |
[Jun. 8th, 2006|10:57 am] |
Tapno Mastrekkon Ti Ibagbagam a Langit
"At the end of my suffering
there was a door."
--Louise Glück
Naadasan iti senial ti tammudo ti langit, diak malasin
ti paludip ti kuridemdem a pagsaingan. sapay la nasalimuot
ti sardam, agkalkalimduosan ti pusasaw a sipnget.
kelkelennak ti saiddek ti napugsat a sinulid.
diak maapiras dagiti siglot, diak marikna dagiti tinukel.
saankon a masurotan ti inaudi a dallot, saankon a maimdengan
ti inauna a himno. gumaradugod dagiti karabukob, diak
maibalikas dagiti orasion ken kararag, agsapul
ti dila iti nasam-it ken naapgad.
adda pay ngata apros a masagrap ti maipalnaaw a lulonan?
adda pay ngata pisel a mauray ti maikaltaang nga abaga?
adda pay ngata uray karawa a manamnama ti mabigatan a sellang?
uray pay ngata adda tawa a matugkalan iti kada agsapa, uray
pay ngata adda sumagmamano a balunet a mauyos, kasdi
a di mausawan ti nabartek a dakulapko, ti maul-ulaw
a tangan-imak. aggurigor ti bigat a koma mangmurmuray.
addada ketdi dagiti agdan, agdidiaya dagiti kalantayan.
adda met dagiti dapan a sisasagana a maisapatos.
kunaek no kua, iti mangarit a puseg: ala ngarud umaynak
batoken, alawennak a kas iti panangkaem ti pusa iti kutingna,
ikutannak a kas iti panangtilmon ti burikaw iti an-anakna,
bussogennak a kas iti panangpasuso ti kalding iti urbonna,
tagikuaennak koma latta a kas kairut ti naipalok a lansa.
patiennak kadi ngata pay ti rutrot a pagpigadan?
talkennak kadi ngata pay ti butbot a tsinelas?
sapay ta ikkannak pay iti mata, lapayag, agong, dila, kudil.
sapay ta ikkannak pay iti nagan, sapay
ta ikkannak pay iti pammati, sika nga adan ken eva
ti amin a bussog, rugso ti amin a rigat. sapay
ta ikkannak pay iti senial ti kikit
tapno mastrekkon ti ibagbagam a langit. |
|
|
| sarita |
[Sep. 29th, 2004|03:58 pm] |
Murkat
IMPAKNI NI EMMANUEL ti sangsanguenna a makinilia. Inalikumkomna dagiti agkaiwara a papel iti lamisaan sana pinandagan iti bassit a libro. "Sakbayna, agkapeka pay, Manong Gabriel, pangapeng iti silud ti salemsem," kinunana ket timmakder. Kinargaanna ti dua a tilbak a sartin iti umal-alisuaso a danum manipud iti namilat a termos iti lamisaan a yan ti nangirngir a garapon ti asukar ken pakete ti pulbos a kape. Nagtempla daytoy.
Iti tugawna iti makannigid ni Emmanuel, sinipsiputan ni Gabriel ti gunay ti adina. Iti aragaag ti nakabitin a lampara, nagminar ti kinaingpis ti bagi ni Emmanuel: nangato nga abaga a nangtapaya iti kuso, apsay a buok; lesseb nupay immalimuken a mata; natadul a darangidong, nangulay-ong a pingping, nabaybay-an a barbas… Ganna ti puyat, lemma ti panagpabpabisin, das-al ti di maputpot a panagpanunot!
Ta aniat' kaeskan ti nasalun-at, napigsa, nabaneg a bagi no awanan met nasalun-at, napigsa, nabaneg nga isip, manong? Ket aniaka no dimo maiturayan ti bukodmo a pigsa ken bileg? Siasinoka iti bagim? Ah, ta isipmo ti palukmegem, ti pennekem iti bitamina ti kinapudno ken sustansia ti pannakaawat! Nagngilangil ni Gabriel a nakalagip.
Inyawat ni Emmanuel ti kape. Nagtugaw a nangsango ken ni Gabriel. "Surnadam manen no nakaikeddengakon? Dayta la kadin ti gaggagaraem kaniak, manong?" Imperrengna a bulon ti panangigupna iti kape.
Indisso ni Gabriel ti sartinna. "Maudin daytoy a yaayko. Mangipangagka koma. Agpeggadka ditoy kadagiti kabusormo! Awan kaduam ditoy, siksika-no sumurotka kaniak idiay bantay---"
"Agpeggad!" insengngat ni Emmanuel. "Manong, diakon marikna ti peggad!" Simngay ti isemna. "Talged, ah, diak metten kasapulan ti talged! Iti kada yuumaymo, yal-alikakanak, ngem kaasin' Apo Dios, addaak latta met a madatdatngam: umang-anges, sitatalinaed!"
Nagpatangken dagiti pangal ni Gabriel. Timmakder. Immanges-anges a nangmatmat iti adina a mangpuypuyot iti sartinna. "Emmanuel, kabsatko, imdengannak, sakbay a magabay ti amin," kinunana idi agangay. "Puoramon dagita a libro! Padapuemon dagita a sinurat ket sumurotkan kaniak!" Nagwagis ket nasapgudna ti nakabitin a lampara. Nagpallayog ti silaw ket nagsala dagiti anniniwanda iti sipi a naalikubkob kadagiti napempen a papel ken napidipid a libro a mangisungsung-aw iti bang-i ti agub a limlimogan ti naullom sadiay nga ingel ken angdod.
"Am-ammuem no ania ti pangngeddengko! Nasken kadi pay a mangeddengak? Bay-andak koman, manong." Timmakder ni Emmanuel ket sinimpana ti agin-iniin a lampara.
"Paltog, paltog a di ket pluma, kabsat! Bala imbes a tinta! Rapok ken lib-at a di ket daniw ken sinurat! Masapulnaka ti tignay, Emmanuel, adda pangabak iti panangidaulom iti buyot. Matimbengmo ti duadua ken aligagaw dagiti tao, mataginayonmo ti degges ti pulsoda ket mailungalongmo a sitatalingenngen ti pusoda iti kaaddat' kaipapanan ken namnama ken panagballigi dagiti gandat…!"
Namrayan a binuybuya ni Emmanuel ti tunnal a tammudo nga iyagyagyag ni Gabriel. Immigup manen iti kape sana kinuna: "Allukoyennak a makitunos ngem iti awanen kaes-eskanna a gubat, manong…"
"Ngem gubat a pakibakbakalan dagiti kunkunam a rebolusionario a dandaniw ken nobelam!" Mangur-urat itan ni Gabriel. "Ket kunaek ngarud met: silmutamon dagita a daniw, pasgedamon dagita a nobela ta awanen kaes-eskanda! Awanen mamati! Awanen agtalek! Awanen makaawat! Awanen, awanen!"
Limtaw ti nalinlinay nga isem kadagiti namaga ken nalusiaw a bibig ti mannurat. "Nalnalpasan, kunam, manong, wen, husto. Ngem kadagita a binnatog, kadagita a parapo, naiparangarang ti napaypayso a gubat. Nayam-ammo dagiti pudno a kabusor! Ta siasinoda, manong, dagiti ammom a kabusor?"
Nagsennaay ni Gabriel ket nagtugaw manen. Inturedna ti pudot ti umas-asuk pay la a kape ket immigup.
"Ah, manong, kaguram dagiti dadakkel ken nabibileg nga agpapaimas kadagiti nalamiis, nabanglo a siled ti burukrasia, ngem dagiti kalablabanmo ket padam a babassit ken nakakapsut ken mamirmiraut, kadawyan a soldado nga adda sadiay gapu laeng iti ayatna a makasapul met iti pagbiag ti pamiliana, nga adda sadiay kas mangmangged, isuda a padam a tengngel ti bilin dagiti nangangato…"
Nagkakamakam ti igup ni Gabriel, a kas man itiltilmonna ti ganat a mangis-isiag itan iti kaungganna. Lislisianna ti sarut ti perreng dagiti lennek a mata ni Emmanuel.
"Ilunlunodtayo dagiti mangtaltaldeng iti panunottayo, dagiti mangtirtirtiris iti gunaytayo, mangur-urot iti pigsatayo, mangpabisbisaleg iti tiantayo…. Dagiti mangabalbalay kadagiti pudpudno a babassit! Apay, manong, iti kad' la siudad wenno patad ti yanda? Di kadi addada met kadagiti away ken bantay? Manong Gabriel, maiturturayanka, maar-aramatka met!"
Dakami, dakami, amin, bin-ig a babassit! Awan dadakkel kadakami! Awan madidios! Awan, awan! Dakami dagiti pudno a buyot dagiti babassit! A mangisakit, mangsaluad, mangwayawaya kadakuada! Kayat nga irikiar ni Gabriel ngem dina ammo no apay a naglulok ti pakinakemna a mangyebkas, mangirupir.
"Ania man a gimong, ania man a kita ti turay, manong, mabingay ti kinapudno: adda nangato, adda nababa; dadakkel, babassit; mangituray, paiturayan!"
Nangemkem ni Gabriel. Apay, apayen, kabsatko, aya, a kastaka itan? Itan a masapul a paneknekam iti tignay ti kinapudno ti kinataom… Pudno, pudno, ni kaanoman dika masirok, kabsat! Intantandudom idi, yir-iriagmo ti pannakirupir, ti yaalsa…! Idulduldolmo, isidsidirmo idi kaniak… Siak, siak, siak a mangum-umsi, manglalais idi… Ita, itan…
"Awatem, manong, ti kinapudno: datayo dagiti nakuerdasan a mannakigubat a mangiruprupir iti agsumbangir a kalikagum a ditay kabukbukodan agsipud ta ditay maawatan, ditay masarakan… Ammom kadi, manong, salsalaknibantayo dagiti ditay kapkapin-ano, dagiti di makaam-ammo, awanan bibiang kadatayo!"
Di latta nagtagari ni Gabriel. Sinangona ti adina nga umanangsab idi agangay. Nagminnulenglengda. Nagsennaay ni Gabriel iti nakaun-uneg a nangtallikud iti adina.
NAAN-ANAYEN TI NAKEM ni Gabriel idi maipasngay ti darundon, kakaisuna a kabsatna a dina ninamnama a maipanurokto nga aktibista inton agbasa iti nailian nga unibersidad idiay siudad kas iskolar. Dadaulo dagiti aktibista nga agtutubo. Editor ti pagiwarnak ti kampus. Kutokuto ti rali ken demonstrasion. Di maaw-awan kadagiti piket, welga, barikada. Dina iginggina ti batuta, truncheon, tirgas, bala dagiti polis ken soldado. Subersibo, komunista, kunkuna dagiti militar. Idandanagan dagiti dadakkelda. Ket di maibus ti pammagbaga ken unget ni Gabriel iti adingna.
Ngem kuna ni Emmanuel: Aniat' maganabko, maganabmi, kunam, manong? Aniat' maaramidanmi? Adu, adu, manong! Agpaay kenka, kadakuada, kadatayo amin!
Minamaag! Ibikagna iti adina. Dim' sayangen `ta siribmo kadagiti awan kaes-eskanna a prinsipio nga awan maitedna iti biag! `Ta panagadalmo ti igaedmo! Sika laengen ti namnama tapno mayaontayo iti rigat. Sika a nasaririt, ta siak, siak a nakuneng, mannalon laeng ti kaikariak, paratalon laeng. Daga ti kaibatogak, pitak ken bingkol. Ket gamuluek ti daga tapno ngumatoka laeng, dumakkelka laeng!
Saanto met ketdi ida a paayen ni Emmanuel. Magna cum laude idi turposenna ti kursona nga B.S. in Business Administration iti major nga Accountancy (nupay dandani di napagturpos ken napadayawan gapu kadagiti adu a nakabanggana, kas radikal a lider-estudiante, iti administrasion ti unibersidad) ken isu ti maikadua a national topnotcher iti eksamen iti kinakontador nga intuyang ti serbisio sibil a nakaigapuanan (malaksid pay siguro iti kinalatakna) ti adu a nalalatak ken dadakkel a kompania a nagawis kenkuana iti napintas a saad iti trabaho. Ngem pinili ni Emmanuel ti nagbalin a kadawyan nga instruktor iti bassit a kolehio iti ili. Nababa ti sueldona a di pay makaanay a pamedmed no ar-arigen.
`Niat' gunggonam a kumlawdi, laglag! Inyunget ni Gabriel iti kabsatna. Rinibu koma a pisos ti awatem no inawatmo ti diaya daydiay nagdakkel a banko! Doliar, doliar met koma ti sahodem iti korporasion daydiay a Mr. Leech no pinatgam! Lipatem kadin dagita anak ti sal-it a prinprinsipiom nga awan serserbina iti panagbiag! Kasta unay ti rurod ni Gabriel. Aglalo idi maikkat ni Emmanuel iti trabaho ta isu ti organisador dagiti union ken gunglo dagiti mangmangged, mannalon ken agtutubo a kanayon nga agwelga ken agrali.
Ang-ang! Yunget manen ni Gabriel. Pangipaayam nga'd `ita a diploma? Aplayamon daydiay bakante iti kompania ni Mr. Yu, gundawaymon, agbilib unay kenka daydiay a negosiante!
Manong, maawatannak koma. Agpaayak kadagiti padak a babassit, iti kaaduan, saan a kadagiti manmano.
Ayna, awan pay subad iti panangpaadal kenka! Ala, bay-annakon, ngem ipagpagapum kadagiti nakapsuten a dadakkelta a kinarkariam idi iti napia met a biag!
Ala, bay-am, manong, kuna ni Emmanuel ket inawat daytoy ti trabaho a diaya ti maysa a multinasional a kompania. Ngem awan pay tallo a bulan, agikkat ni Emmanuel ta dina mairusok ti panangpaspasukib kenkuana ti ganggannaet nga employer tapno tallikudanna dagiti trabahador a nangpili kenkuana a pangulo ti unionda.
Nauman ni Gabriel a mangbagbagbaga iti kabsatna. Ti ketdi met bagbagina ti sinangona ket inkallaysana ti nabayagen a nobiana a kapurokan ken padada met la a mannalon.
Panagsurat ti inobra ni Emmanuel (adda met no kua dagiti awatna a trabaho, kas consultant wenno mangtaming iti libro de kuenta ti sumagmamano a babassit a negosio a kukua ti Filipino ken kadagiti nadumaduma a kooperatiba dagiti mannalon ken obrero; ngem kaaduan a libre ti serbisiona kadagitoy) kabayatan ti panangitultuloyna latta nga agorganisa ken mamagbaga kadagiti agduduma nga organisasion dagiti mangmangged ken agtutubo. Estudiante pay laeng, siguden nga am-ammo kas nalaing ken premiado a mannurat ni Emmanuel. Ket nagruar dagiti sarita, daniw, nobela, drama ken salaysayna kadagiti magasin ken pagiwarnak. Adu ti nailibrona babaen kadagiti grants a naawatna. Nagubon iti pammadayaw kadagiti pasalip iti literatura.
Saanen a dinildillaw ni Gabriel ti kabsatna. Adda met wadwad dagiti maaw-awat daytoy a bayad dagiti sursuratenna, nangruna dagiti iskripna a maar-aramat iti telebision ken pelikula ket naparang-ayna met bassit ti biag dagiti dadakkelda.
Lagidawen laeng ni Gabriel ti kinaradikal ti kaaduan a sinurat ni Emmanuel, nangruna dagiti maipabpablaak kadagiti pagiwarnak ken magasin a naadat a kritisismo ken analisisna iti agdama a politika, iti gobierno, kadagiti politiko. Adda dagiti maaw-awat ni Emmanuel a ballaag manipud kadagiti di am-ammo a persona.
Ta maisamira metten ni Gabriel a basabasaen dagiti sursuraten ni Emmanuel. Ngem dina maawatan dagitoy. Ket siaanus no kua ni Emmanuel a mangilawlawlawag.
Murkattayo laeng, manong, kanayon a kuna ni Emmanuel. Dayta ti kaimudingantayo itoy a panawen. Dayta ti nangisaadanda kadatayo.
Ket wen, ala, ania koma no murkattayo laeng a manasnas? Adda ngarud maaramidam no kaibatogam laeng ti manasnas, ali man? Awatem lattan, a, a kastaka ta dayta ngaruden ti gasatmo!
Manong, pagtitipkelem dagiti murkat, ania no kuan? Innapuy no kuan nga isu met la ti pagbibiagda! Kabalinan met dayta a panagtitipkel ti agbalin a samal a mangungaw kadakuada!
Riribuk! Dayta kadi ti panglakagan?
Bin-igtayo amin nga annak ti riribuk, manong! Ket agbibiagtayo amin iti riribuk! Iti nariribuk a gimong iti nariribuk a panawen ti riribuk! Ngem kaniak laeng, koma, manong, ket diak ayonan nga agtuloy daytoy a riribuk ken kinariribuk. Ngem awan maaramidantayo, isuda ti mangriribuk, riribuk ti wagasda tapno magun-od ti talna, ti kappia ket awan pagpilian, di malisian ti riribuk tapno arapaapentayo ti talna, ti kappia…
Awan pinget ni Gabriel a makilangen kadagiti kapanunotan ni Emmanuel. No kuna ni Emmanuel nga ilawlawagna, nakarkaro a di maawatan ni Gabriel. Nupay no kua ket maamirisna ti kinaepektibo ken kinapudno dagiti ibagbaga ni Emmanuel kadagiti madlaw ken maimatanganna a dina kayat a kasuen ta isu pay nga isturbo iti panagbiag. Ngem kunkuna latta ni Emmanuel: Maawatannakto, manong, wen, maysaka met a murkat. Dumtengto ti panawen wenno gundaway a maamirismo a nalaing ti kinamurkatmo.
DAGITI SURSURATENNA, kinapudno, wen, Ka Gabby, ngem palsi kadagiti addang ti tignay! Naidugkal manen ti ganat iti kaunggan ni Gabriel. Nangmesmes a nangtaliaw, nangmatmat iti kabsatna a siuulimek itan a nakatugaw, nakatallikud iti nakabitin a lampara, nakasammaked iti sanggir ti palangkana, a mangbitbittayon iti maysa a libro, a dagiti matana nakaturong iti awan, iti sipnget ti anniniwanna.
Maudin a gundaway, Ka Gabby, ket kasinginna ti naikeddeng. Dimo ladingiten, ammomi a dimo ladingiten, agpaay iti pagimbagan ti sapasap a babassit! Nagdanapeg iti barukong ni Gabriel a kinidag ti ganat. Manen, immanges-anges a nangkita iti kabsatna idinto a mariknana ti bung-or dagiti dina ammo no apay nga agkinkintayeg itan nga uratna. Bigla, ginammatanna nga inakup ti sangabunton a pappapel ken libro ken bambanag iti basar a daga iti masanguanan ni Emmanuel ket imbaltuogna ida.
"Pangngaasim, kabsat, wayaam `ta kararuam nga ibalbaludmo kadagitoy a wara! Patgam ti awisko! Umayka! Sumurotka! Itan!"
Di nagkir-in ni Emmanuel. Intangwana ti rupana idi agangay ket namrayanna a pinerreng ti manongna. "Ti kaikariam, manong, kaikariak met. Ti lubongta, maymaysa. Kasta met ti dana a sursurotenta. Ngem sabali ti naggapuanta ket aggidiat ti papananta. Adda nagsapalan ti danata, manong, adda nagsanga a dalan, pinilik ti maysa, pinilim ti maysa. Nakayanakak ti tuntun-oyek, partuat dagiti pasamak ti nangtignay kenka."
Manen, dagiti dina madaeran a bitla ni Emmanuel. Kayat ni Gabriel ti agriaw, ti agtaraytaray nga agririaw tapno mayebkas ti kayatna a yebkas ngem dina ammo no ania dayta a yebkasna. Tinallikudanna manen ti kabsatna. Impusotna ti bagina iti rutrot a way a sopa nga arkos ti nailet a kalapaw ni Emmanuel. Sinarapa dagiti dakulapna ti rupana. Wen met, agpayso, gapuanan dagiti pasamak, naames, nadawel, a pasamak, ti ititiponna, ti irarakepna iti pammati dagiti tattao a maaw-awagan a taga-bantay, taga-ruar.
AWAN NANGUY-UYOT ken ni Gabriel nga ideolohia, agburburek laeng a gura, rikna ti pannakaidadanes, pannakairurumen, pannakatagibassit, pannakailupit, pannakaabi ti nangpasang-at kenkuana iti bantay. Kangrunaan idi a gagemna ti makakepkep met, makaikaratay, makaisabbikel kadagiti nabibileg nga armas a pangbales, pangungaw kadagiti militar a nangmasaker iti purokda. Disisiete ti napasag iti daydi nga aldaw, a pakairamanan ti babbai, ubbing, nataengan a nakairamanan dagiti dadakkelda-ken ti agdadagsen nga asawa ni Gabriel. Nagpagunggan dagiti soldado gapu iti pannakapapatay ti opisialda a linib-at dagiti nakidagus a rebelde iti purok. Inukkon dagiti ingget rungsot, ingget pungtotna a soldado ti turay ti republika dagiti nasarakanda a pumurok ket tinattatekda dagitoy iti bala, a ti nadagsen a nagbasolan dagitoy ket gapu ta komunistada met ta apay nga agsangaili, agpadagus, agpakanda kadagiti komunista.
Dakkel idi ti pammabasol ni Gabriel ken ni Emmanuel ta isu ti gagara a saraken koma dagiti rebelde, ket dagiti met rebelde ti subsubaybayan ken gagara a kemmegen, ungawen dagiti soldado ti turay. Ngem awan idi ni Emmanuel ta dimmar-ay iti maysa a taripnong dagiti mannurat. Naiparna met a nagudong ni Gabriel. Nasangpetanda laengen nga agkabsat ti didigra. Napalalo ti ladingit ni Gabriel, inar-arakupna a sinangsangitan ti bangkay dagiti dadakkelda, ti asawana, ken ti naibuknay a sikog daytoy: aginnem a bulan a babai a maladaga, nga aglanglangoy iti darada nga agina, ken iti darada kadagiti appona a lakay ken baket, ken iti darada kadagiti kapurokanda. Naglalaok, naglilimog a dara dagiti babassit, nakapsut, mangurkuranges; nagtitipon, naguurnong a dara a naiparukpok, naibuyat, naisibog iti talon, iti tangkig a sinilong a nakamasakeranda, iti daga, iti bingkol a kaibatoganda, ken papananda.
Kinagura idi ni Gabriel ni Emmanuel. Ngem nagnadnad idi agsubli ti nakemna a simkenan, awan sabali, ti kalikagumna a mangdawat iti hustisia iti naaramid a kinadangkok, kinaayup kadakuada. Ni Emmanuel, inaresto dagiti pannakabagi ti linteg, iti akusar a maysa isuna a lider dagiti terorista a komunista, a kaduana dagiti komunista a nagdagus iti purok ken nanggudas iti opisial dagiti nagmasaker a soldado ti turay. Inkulongda ni Emmanuel nga awan ti nalawag wenno natangken a gapu wenno pammaneknek iti nakabasolanna. Pagpiaanna, iti saranay dagiti human rights group ken am-ammo ni Emmanuel iti prensa, napalusposan met la daytoy kalpasan ti sumagmamano a bulan a pannakaidetinena.
Awanen ni Gabriel a nasangpetan ni Emmanuel. Iti kaawan ni Emmanuel, impagpagna da Gabriel ti pannakaited ti hustisia kadagiti biktima ti masaker. Ngem awan nagmamaayan ti dawatda uray inkarkari pay a mismo ti presidente ti republika a saan ida a baybay-an ti gobierno. Saan a naidarum wenno naikkat dagiti mammapatay a soldado iti rason a paset ti gubat ti napasamak-paset ti operasion kontra kadagiti rebelde a komunista. Komunista dagiti namasaker, kunada, ket awan basol ti maysa a soldado a napudno ken agay-ayat iti umili ken gobierno ken pagilian a mamapatay iti maysa a rebelde-terorista a komunista a kabusor ti demokrasia, kalaban ti wayawaya ken talna ken kappia.
Gapuna nga idi adda dagiti taga-ruar a pimmasiar iti purok iti maysa a sardam, saanen a nagpangadua ni Gabriel agraman sumagmamano a naawanan iti ama, ina, asawa, annak, kabagian, gayyem. Nupay pinabpabasolda met idi dagitoy a rebelde a komunista a gapu ti masaker, linipatda a naminpinsan ket siiiliw, sisisingedda a dimngeg kadagitoy. Ken ni Gabriel, daytoyen ti tiansa a makabales.
Ngem iti bantay, iti pannakilangen, pannakiinnadal, pannakisursuro ken pannakipagbiagna kadagiti makunkuna a marxista-leninista-maoista wenno komunista, namuli ti panunot ni Gabriel a nangarakup iti tignay. Nagbalin met nga idealistiko, natibker, natalek, naprinsipio, nabugas ti rason ken balikasna. Naawatanna dagiti adu la amin a taltalanggutangen idi ni Emmanuel. Inawaganna met dagiti militar a pasista, dagiti baknang a kapitalista ken burgis ken piudalista, natakuatanna no apay nga imperialista dagiti ganggannaet nangruna ti Estados Unidos ti Amerika, no apay a makunkuna a burokrata-kapitalista ken aso-aso ti Kano ti gobierno ken dagiti agtuturay iti gobierno… Ket impapan ni Gabriel, a kadagitoy a naammuan ken natakuatanna a kinapudno, ket naawatannan ni Emmanuel. Ngem no apay dina latta matukod ti ulo ni Emmanuel. Iti kada ibibisitana iti kalapaw iti kataltalonan a paggigianan ni Emmanuel nga agsursurat ken agpapaing, awan ti obrada no kua no di agdinniskusion. Maulaw latta nupay ammona a saan met a gandat nga ulawen ni Emmanuel. Dina maawatan itan ti posision, ti pagtaktakderan ni Emmanuel. Namin-anon nga immay ni Gabriel, iti bukodna a gagem ken iti gagem ti tignay, tapno awisen, allukoyenna ni Emmanuel a kumadua laengen kadakuada iti bantay. Ngem adu la unay dagiti taltalanggutangen manen ni Emmanuel ket awan maay ti pananguy-uyot ni Gabriel.
"NAKAIKEDDENGAKON. IDI PAY, manong, ket bay-andak, bay-andakon. Ditoyko laengen. Sadiayka, sadiaykayo latta metten. Ditoyak, agsuratak latta. Agileppasak kadagiti nobela ken epiko ken drama nga agpaay kadagiti di makaawat, kadagiti baribar, kadagiti duldog. Nalpasen ti para kadagiti nalilinteg ken agkakadayaw…"
Adingko! No ammom laeng ti inayak ita… No ammom laeng! Ingngetnget ti uneg ni Gabriel. Ka Gabby, diak masinunuo, ngem nalabit, wen, mabalusingsing pay ti naikeddeng no la ket ta agballigikan ita, no nagbaliwen ti panunotna… Ka Gabby, nalabit, depende… Ngem no agkibaltang ket agarapaap latta kas ken ni Dionisia Escaler, ni Ka Donna… Ka Gabby, makaammoka, saysayaatem… Sinarapa ni Gabriel iti dakulapna ti nagsuek a mugingna. Ni Dionisia Escaler… ni Ka Donna…
"Dagiti sinuratko, manong," binaw-ingan ni Emmanuel dagiti kinarton a papel ket dineppaanna ida. Naisakab sadiay ti anniniwanna. "Ah, imalmalditen ti publisista a nagtalek kaniak, manong. Maiwarasdan iti mabiit-dagiti nobela a namnamaek a manginawto iti napudpudno a Filipino, kasta met dagiti daniw, epiko ti pudpudno a pakasaritaan ti pulitayo, ti pagiliantayo. Ta datayo ita, manong, ditay ammo no asinotayo, no aniatayo, ganggannaettayo iti bukodtayo a bagi, iti bukodtayo a pagilian. Datayo, daytoy a henerasion itan sipud pay sinakupdatayo dagiti dayo a puraw, siksikmawentayo a simumulagat, sipupuot ti appanda, ti bangles ken lungtotda, tedtedda ken nagpalpalosanda-ket imarotayo, no di man ipabus-oy, ti isip, ti piskel, ti pusotayo…"
"Kuston! Kustonan! Masapulko ti desisionmo no sumurotka wenno----"
"Denggem! Denggem, ta daytoy ti dimo kayat nga awaten ket kunam a dimo maawatan: addatayo iti gubatan a ditay ammo dagiti pudno a kabusor, a ditay ammo dagiti pudno a kadua, ket tagiragsakentayo a gudasen dagiti kagargarit ken kadardaratayo met laeng!"
"Kustonan!" Rimkuas ni Gabriel, ginammatan dagiti nabileg nga ima ken takiagna ti abaga ti mannurat ket winagwagna ti eppes a bagi daytoy. Naisuyo ni Emmanuel iti lamisaanna ket naiwadagna dagiti naiparabaw iti abay ti makinilia. Nanakraad, naggabur iti basar dagiti natnag a libro, magasin, pagiwarnak, baso, sartin, lapis, bolpen ken dadduma pay a bambanag. Immibbet ni Emmanuel, sinukainanna dagiti natnag ket inyaonna ti maysa a kuadro. Iti panangingato ni Emmanuel iti nasarmingan a kuadro, gimmilap iti lawag ti lampara ket naisulek ken ni Gabriel ti naipadakkel a ladawan ti maysa a napintas a babai nga addaan apagapaman nga isem a nangimula iti sangkaballing ngem nauneg a kallid iti kanigid a pingping daytoy. Napasanud ni Gabriel idinto a nakaan-anat nga impatakder ni Emmanuel ti kuadro iti lamisaanna, iti makannigid ti makiniliana, a yan ti nawaya a magaw-at ti lawag ti kumudkudrepen a lampara.
"Itam la makita daytoy a ladawan ni Dionisia, ania, manong? Wen, dimo ammo, ngem iti daydi ipapasiar ti grupo ni Dionisia ditoy, intedna daytoy a ladawan tapno idulinko, ikutak. Isu nga indulinko, pinandagak kadagiti kapatgan a librok, ngem isuna laeng ta ditoy lamisaak ti yanna ta naynay no kua a buybuyaek no kasta a mapaksuyanak nga agmakmakinilia!"
Dionisia… Ka Donna… Saan a kayat a kitaen ni Gabriel ti ladawan ngem nakapatpatak ti isem sadiay ni Dionisia.
"Ni Dionisia, manong, wen," umis-isem met itan ni Emmanuel a mangap-apros iti ladawan. "Ammom, kapadpadata met ni Dionisia iti lubong, iti kaikarian, Naggapu met iti nanipudak. Ngem sabali met ti limbangna, sabali met ti turongna."
Ni Dionisia! Ni Dionisia… Agsiksikaw ti uneg ni Gabriel. Emmanuel, kabsatko, kabsatko, nasken a maammuam ti pudno maipapan ken ni Dionisia. Bareng laeng agbaliw ti panunotmo. Tapno agsardengkan nga agarapaap. Ngem ipakaammok kadi pay aya kenka? Emmanuel, kinapudnona, kinapudnona… Ah, kasanok kadi aya nga ibaga, adingko? Ading… adingko…
GABRIEL: KAAYAN-AYAT ti kabsatko ni Dionisia Escaler. Nakapimpintas ken nakasirsirib kas ken ni Emmanuel. Summa cum laude idi turposenna ti Political Science a kursona, di bumurong nga isu met la koma ti kalaingan no napalpasna ti rinugianna a kurso iti Linteg. Maysa met nga aktibista, lider dagiti agtutubo a mangkalkalaban iti bulok kano a sistema ti turay ken politika ti Filipinas, ti Estados Unidos, ti IMF-WB, dagiti buaya ken buitre nga agtuturay, dagiti aglablabes a militar ken polis, dagiti antukab a negosiante ken agipupuonan ken adu pay.
Diak idi maaw-awatan daytoy mestisa-Espaniola a nayanak nga addaan pirak, saan, balitok, a kutsara iti bibigna. Daytoy Dionisia Escaler a bugbugtong nga eredera ni Don Segismundo Escaler, multi-milionario nga asendero, rantsero, ken negosiante. Ni Dionisia a nailaksid kas anak ken agtawid gapu iti panangsupiatna iti kinapiudal kano ti amana.
Siddaawek idi ti pangngeddeng ni Dionisia a nangtallikud iti pamilia ken kinabaknangda iti panangpilina iti lubong ken arapaapda ken ni Emmanuel iti sidong dagiti nadulpet, nadugyot, naangdod, iliterado a trabahador, mannalon, mangngalap kadagiti welga, piket, barikada, martsa… Ni Dionisia a naruam, nataraken iti bin-ig a nam-ay ken kinalapusanan… Ni Dionisia a sigud a sopistikada a kolehiala iti eskuela dagiti estrikto a madre… Nagutugot ni Emmanuel, insungsong ti kabsatko…
Ngem idi addaakon iti bantay, maysaak kadagiti siaayat a nangsarabo ken nagtamed iti naindaklan a gapu iti isasang-at daytoy. Ket uray no maysan a Ka Donna a nakarakep iti AK47, nabarakosan iti minagasin a bala, nakaaruat iti camouflage, saanakon a nasdaaw tunggal agkitakami. Adu ti naammuak ken ni Dionisia. Am-ammokon isuna. Nupay babai. Nupay babai… Ngem ni Emmanuel a kabsatko…
Dayta, a, ti babai! Dayta, a, ti addaan prinsipio! Ikarkaritko iti kabsatko nga agkubkubukob lattan iti kalapawna. Apay, apay a dinak patgan? Awisko, awis ti tignay, kasla awis metten ni Dionisia! Apay a baybay-am isuna nga agmaymaysa nga ikutan sadiay ti kabambantayan a mangirupir kadagiti arapaapyo? Umayka, umayka ta kaduaem, kaduaennakami!
Ket kuna met ti kabsatko: Manong, ay-ayatek ni Dionisia, wen, ket ay-ayatennak met. Nagkuyogkami iti maysa a dana agingga a nagtengmi ti nagsapalan. Ket nasken nga agsinakami a mangtun-oy kadagiti kaibatoganmi nga akem. Iti pungto ti dalan, ammok, agsarakkaminto manen…
Diak latta maawatan ti kabsatko. Ni Dionisia, nalakak a maawatan. Ngem ni Emmanuel…
INIMUTEKTEKAN NI GABRIEL ti ladawan ni Dionisia. Impallais ti karkarna nga isem ti puling ti kinapudno. Iti bantay, nabayag met a nakadkaduana ni Ka Donna sakbay a nayakar ti balasang iti sabali a grupo. Imbilang ni Dionisia kas pudno a kabsat ken manong.
Adda met bukodmi nga arapaap ken ni Emmanuel, manong Gabriel, kunkuna no kua ni Dionisia. Ngem laksidenmi pay laeng ita tapno maraatan dagiti kasamekan ket iti kasta, uray basbasto laeng, nawayanto a pagnaan dagiti sumaruno…
Nakakaasi a Dionisia! Awanan puso nga Emmanuel! Apay a sika a babai a rumbeng a masappupo, maigaga, maikanawa ti adda ditoy a sumsumpok iti riet ti bantay ken bakir? Maan-anup, mailunlunod, maung-ungaw? Nakakaasi a Dionisia!
Ngem no apay a nupay kasta unay ti panangigagana ken ni Dionisia, di naitured ni Gabriel nga inimtuod no apay nga isu ket adda kadakuada iti bantay ket adda ni Emmanuel iti kalapawna, iti bukbukodna a lubong. Wenno inarit nga isu koma ti mangawis ken ni Emmanuel. Di ammo ni Gabriel, dina maawatan ti nalabit adda a tulag wenno karinkari dagiti dua. Ta awan met makunkuna ni Dionisia ken ni Emmanuel iti panagkedked daytoy nga agpabantay ken agiggem met iti armas ken makirinnamas.
"Ni Dionisia, manong," innala manen ni Emmanuel ti kuadro ket insarangna ken ni Gabriel. "Adda kinnaawatanmi, adda arapaapmi. Wen, ti agpayso, iti naudi a surat nga impaw-itna, impanamnamana nga agsublin… Impaganetgetna sadiay nga ay-ayatennak unay-unay! Isu, ammom kadi, manong? Isu ti inspirasionko, isu ti paratignay no apay a di agpatingga a mapekpek `toy lubongko iti sinurat! Agingga a sitatalinaedak, agsuratak, agsuratak gapu kenkuana! Gapu ken ni Dionisia, ket ur-urayek, ur-urayek ta agsublin, agsublin kaniak!"
Nagdumog ni Gabriel, dina kayat a kitaen ti ladawan. Ngem iti sipnget, napatpatak a nagtagilanga ni Dionisia: awanan isem dagiti naem-em a bibigna, nakaat-atap dagiti matana, natapungoran iti nalabaga a manto ti kulot, atiddog a buokna… sirarakep iti paltog… agtartaray… umanangsab… kamkamaten dagiti buli ken dulluog…
Manong Gabriel, iti rebolusion, awan lalaki, awan babai-tattao laeng, prinsipio, bileg, pannakapaay, balligi!
Nagdanapeg manen iti barukong ni Gabriel. Rebolusion, ah, rebolusion… Rebolusion! Ngem ania kadi, aya, a talaga a rebolusion? Apay kadi, aya, dayta a rebolusion? Agingga ita ket kasla saan a nalawag ken ni Gabriel ti rebolusion a yanna ita a pakiramramanan.
Idi kuan, sinango ni Gabriel ti kabsatna ket kinunana: "Emmanuel, nalpasen ti akemmo. Ala, wen, kadagiti sinuratmo, naluktam ti adu a mata ken bibig ken isip tapno matingitingda ti bagida ket amirisenda dagiti saaden ken sungsungbatanda…"
"Manong, hustoka, husto! Ngem ammom ket saan a maungpot ti pannakirupirko, ti kita ti labanko. Wen, adun dagiti nakaammo, dagiti nagtalek, makaitakder ken makabaelen. Ngem nakaad-adu pay ngamin a tanikala ti nasken a mapekka, nakaad-adu pay ngamin a sarming ti ilusion ti nasken a maburak, mabuong tapno makaruk-attayo amin ket magun-od ti napaypayso a wayawaya!"
"Emmanuel, nalpasen ti akemmo," inulit ni Gabriel. "Ngem adda pay sabali a nasken koma nga akmem…" Immanges, sana inridis: "Rummuarka! Sumang-atka! Buyogam iti aramid dagita a sinurat! Matmatam ti pannakaisayangkatda iti tay-ak! Penkem ti kinasamayda! Riknaem ti kiburda! Denggem ti ikkisda! Makiramanka! Makigamuloka! Umiggemka met iti paltog, iti buneng! A, kabsat, kabsat…"
"Nangeddengakon, manong Gabriel."
"Ala, wen, maawatanka, maawatankan ngem siak met koma ita ti maawatam, ti awatem, siak met…" Sikakapsut nga immanges iti nakaun-uneg ni Gabriel, a kas man pangtimbengna iti agar-arigenggen itan nga unegna. "Ta immayak, immayak iti maudin a gundaway, Emmanuel-immayak tapno ibatadko daytoy: paipakpakninaka ti tignay! Ti gapuna: aglablabeskan, adu unayen nga ammom, ket dadddadaelem ti takder ken dayaw ti tignay kadagiti irakrakurakmo a kontradiksionna! Emmanuel…"
"Ket immayka tapno padasem nga isalakannak, kasta? No la ket ta maawisnak? Ania koma? Aniat' serbik, kunak manen, manong, siasinoak, aya, a napateg unay? Awanakon, manong, saanen a siak ti sigud a siak. Awanen makaam-ammo kaniak. Kadakayo, ammok, awanen talekyo, bin-igen a minamauyong ti sasawek, bin-igen a pagdaksan ken pakapaayan dagiti gannuatko."
"Ket ania ita ti aramidem, agsuratka latta, ket urayem lattan ti pataymo ditoy?" Immalikuteg dagiti mata ni Gabriel.
Nagkatawa iti parawpaw a katawa ni Emmanuel. "Awanen riknak a sibibiagak pay, sitatalinaedak laengen, manong. Nabayagakon a natay. No maawaganak man a sibibiag, ngamin gapu dayta ken ni Dionisia-agpaay kenkuana!"
Dumanapeg manen iti barukong ni Gabriel.
"Agsubli ni Dionisia ket tagiurayko tapno ilabanmi ti kalintegan ken karbengan dagiti arapaapmi, manong. Agkallaysakami-maaddaan iti annak, iti pagtaengan, ket sadiay, agbiagkami a siwawayawaya, sitatalingenngen, sitatalinaay, sipepennek, siraragsak…!"
Namrayan a binuybuya ni Gabriel ti umis-isem a kabsatna a mangar-arakup itan iti ladawan ni Dionisia.
"Saan met a burgis nga arapaap, manong, saan. Simple laeng nga arapaap ti agay-ayat, agin-innayat. Kapulso met la dagiti kolektib, bulodek ti terminoyo, manong, kolektib, kapulso met la dagiti kolektib a rupir ken sayangkat, kanakem met la dagiti nagkaysa, nabettek a panagalsa! Ti rebolusionmi a dua ken Dionisia-a rebolusion met la ti sapasap-rebolusion nga awan sabali no di met laeng ni ayat!"
"Emmanuel," tinengngel ni Gabriel ti kebbana. "Kayatko a maammuam itan ti pudno maipapan ken ni Dionisia… Denggennak, denggennak…"
Nagulimek ni Emmanuel, naukas ti isemna, pinerrengna ti manongna.
"E-Emmanuel… n-ni Dionisia…" Nagbarbar ni Gabriel, nagdumog, dina kayat ti perreng ni Emmanuel.
"M-Manong…?"
"Adingko…"
"M-Manong…!" Simpeg ni Emmanuel, kimmayammet iti nasabang nga abaga ti taga-ruar dagiti naingpis, kabukbuko a dakulap ti mannurat.
"N-Natayen ni Dionisia, ading…" Agarup arasaas ni Gabriel.
"M-Manong…" Immet-et ti kayammet ni Emmanuel.
"Naatap nga espia… Natakuatan ti tignay ti planoda kadagiti nagutugotna a kakadua…"
"Dionisia… Apay…?" Nayesngaw ni Emmanuel, napno iti kasla aglalaok a siddaaw ken uppapay ken pannakapaay ti rupana, immibbet iti kabsatna ket napasanud idinto a yes-esngawna ti: apay? apay? apay? agingga a naipideg iti lamisaanna ket naiwadag manen ti ladawan ni Dionisia sadiay ket natnag manen daytoy iti daga. "Natayen… Natay!" kinunana a kasla maawanan nakem idinto nga agkiremkirem a kas man kunkunana: Apay nga agsangitak no nagmagan ti luluaak? Apay a riknaek ti saem no diakon ammo ti agladingit? Ket apay nga agpungtotak no pinipikelnakon ti riribuk?
"Ahhh… natay! Natayen, natay a dikami nagkita…."
Ngarngarietan ni Gabriel ti sumuksuknor nga apges iti kaungganna. Inasitganna ni Emmanuel, inaprosanna ti abaga daytoy ket kinunana a kasla agtagtagainep: "Kumuyogkan kaniak… Intan, ading…"
Ngem nagwagteng ti mannurat ket rimkuas, napanna imbuang ti akindaya a tawa, timmangwa iti kasipngetan a dandanin sublaten ti parbangon. "Natayen!" Nagpaggaak ni Emmanuel iti namagpakullayaw ken ni Gabriel.
Rimmaba ti ragutok ti barukong ni Gabriel. Iti kaanoman, manong Gabriel, diak matallikudan ti tignay. Biagko dayta, dayta ti kaipapanan ti biagko. Ket itedko ti panawenko, ti biagko. Addanto met panawenmi ken Emmanuel, addanto met para kadakami la a dua ken kadagiti agtaudto kadakami nga annak… Apay, apay ngamin a napapatay ni Dionisia? Apay a napagduaduaan ti nasged a kinapudnona? Apay a di naawatan ti gagemna a mangwaya kadagiti nakaawaten ken sisasaganan, isuda a nalabit mapulkokanen iti no apay nga addada iti bantay wenno no apay nga addada lattan, addada pay laeng iti bantay?
Napeggad dagiti kinapudno ni Emmanuel! Subersibo, wen, ngem saan la nga iti bangir, uray kadatayo! Masapul a mapagulimeken, Ka Gabby!
"Natayen… natay! Ah-ha-ha-haa!"
Maysa a traidor ni Dionisia Escaler! Lipliputanna ti tignay! Rummuaren ti kinaburgis ken kinaelitistana, ti kinapiudalna. Al-allukoyenna ti kaaduan a sumuko! Sumuko, wen, sumuko, Ka Gabby! Makikonkontak iti pasista a gobierno! Rekonsiliasion kano, amnestia! Linoloko, dika pulos agtalek iti dayta nga utek-pulbura ken rapas iti gatilio a gobierno, Ka Gabby, ultimom no sikbabem ti appanna! Ni Dionisia nga unica hija… Nagpintas, nagsirib a babai… Sayang… Sayang a sirib, a pintas, a kinaagtutubo, nga arapaap… Agkasarkami… Maaddaan annak, pagtaengan… Siwawayawaya, sitatalingenngen, siraragsak…
Ket sika, sika, Ka Gabby, ti pusganmi. Itan a mapaneknekam ti kinapudnom, ti prinsipiom! Pagulimekem ti kabsatmo, ipaknim, Ka Gabby!
Pasigtay amin a murkat, manong, dayta ti kaimudingantayo kadakuada, dayta ti pagkitkitaanda kadatayo. Murkat. Wara kadagiti nalanit a pingganda, a nasanasenda kadagiti nadaeg a lamisaanda no maaladan ti kaykayatda-no malpasandan ti kapaayantayo iti lubongda.
Nakadarekdek lattan ni Gabriel iti nagtakderanna. Mulmulenglenganna lattan ti naduri a bukot ti adina nga itan mangibisbisik iti maysa a daniw iti dandanin maipasngay a bannawag, daniw-unnoy a buybuyogan dagiti sumaggaysan a taraok: "O, tagibi ti dawel/ ti alusiisen a panawen/ ti siglo a mamakpakada/ ti alimbasagen a dekada/ agibitka, agdung-awka/ ta natay ti wayawaya!" Naparaipusan iti nakasarsarangsang, ngem ken ni Gabriel ket nakadagdagem, a paggaak.
Mayakar ni Ka Donna, Komander Johnny? Wen, Ka Gabby, sadiayda a makedngan, isuda amin a traidor. Maiparbeng a mapukawda. Isuda dagiti nalungsot a bunga iti sidongtayo, ikkaten ida sakbay a malungsottayo amin. Ka Gabby, ammom met a napakapsutantay' unay kadagiti nasukal a plano ken iti bumabbaba a morale ti buyot!
Natayen ni Dionisia! Nabayagakon a natay, manong, sitatalinaedak laengen…
Paneknekam, Ka Gabby, paneknekam, pagulimekem ti kabsatmo, ipaknim!
Naarikap ni Gabriel ti sabbikelna a .38 a Danao. Agal-allon ti kebbakebbana ket tumtumrem itan ti ling-etna. Paneknekam, patayem, patayem, Ka Gabby! Apay? Inrukuas ti kaungganna. Apay pay laeng? Apay, apay nga isu ti napusgan? Ken apay a nasken paneknekanna ti kinapudnona? Pagduaduaanda kadi ngata metten? Ngem napudno! Natudio, agtungtungpal-agtungpal… Ka Gabby, paneknekam!
"O, sagibo ti alingget/ ti henerasion a maur-uraga/ ti puli a maidaddadanes/ agrag-oka, ammomon ti talna, ti kappia/ nataykan ket itan siwawayawayaka! Ah-ha-ha-haaa!" Pimmanaw ni Emmanuel iti yan ti tawa ken napanna sinango ti makiniliana, sinubuanna iti papel. Intipana dagiti yeb-ebkasna a binatog. Nagdueto ti tanaktak ken paggaak.
Inasut ni Gabriel ti paltogna. Nagduaanna a pinetpetan. Agpigpigerger dagiti imana. Murkatka, manong, murkatak, murkattayo amin! Ni Dionisia, murkat kadi met? Murkattayo amin a nasken a masaplid! Simpeg ti aligagaw ken ni Gabriel iti panagpataw ti maysa a senario iti mugingna, maysa a senario a nabayagen a mangal-al-alia kenkuana sipud pay nakedngan da Dionisia: sipupungo isuna, adda iti sanguanan ti hunta ti people's court… Espiaka met gayam, Ka Gabby, napudnoka iti tignay ti kunam ngem dimonto mailemmeng ti pudno a panggepmo. Kayatmo laeng ti makabales, Ka Gabby, ket itan ta natambang ken nasetensiaanen dagiti militar a nagmasaker iti purok, awanen pingetmo, sabalin ti pampanunotem, nakikumplotkan iti bangir… Ladingitenmi ngem kas sagudayen dagiti annuroten… Nagbiddutkayo, nagbiddutkayo… Espia! Espia ti utek-pulbura a gobierno! Saan… Saan! Traidor! Saan! Traidor! Traidor! Saan! Saan! Saan…
"Natayen, natayen! Ti wayawayana ket natay!/ Natayen, natayen! A, ngem ita siwawayawayan! Ha-ha-haaa!"
Agkalkalimduosanen ni Gabriel. Inan-anatna nga ingngato ti petpetna a paltog, impaturong iti ulo ti nakatalikud a kabsatna a daniw a daniw ken tumanakatak iti makiniliana. Nagtigerger ti .38 iti panangikawit ti tammudona iti gatilio daytoy. Immaddang bassit ket nasikkarudna ti ladawan ni Dionisia iti basar a gawgaw-aten ti nalusiaw a lawag ti nakudrepen a lamapara. Tinaldiapanna ti rupa ni Dionisia sadiay. Ngem itan rupa a nadiram-osan iti dara ti nakita ni Gabriel, rupa a limsotan ti bala: naibirua a mata ket awanan rimat, nagdiwig, napiwis a bibig ket awanan isem, nalsiab a pingping ket awananen iti sangkaballing a kallid… Ni Dionisia a rebbengna a mayalikaka, masappuyot, madungngo, patgen, ayaten… Nagarimayang ti lua ni Gabriel. Naglusdoy ti pulsona ket naguyaoy dagiti imana.
"Wayawaya! Ti wayawaya ti murkat ket pannakanasnas! Ha-ha-ha-haaa!"
Saanen a madaeran ni Gabriel ti paggaak ni Emmanuel. Rimmuar iti kalapaw a petpetna latta ti paltogna. Nagtaray, nagtaraytaray iti sipnget nga awan masnop a turongenna idinto nga agririaw iti pempennekna, riaw ken panagririaw nga idi kuan ginuped ti maysa a kanalbuong.
(Third Place, Short Story, Iluko Division, Don Carlos Palanca Memorial Literary Awards 1999) |
|
|
| sarita |
[Sep. 28th, 2004|04:47 pm] |
Garami, Bislak, Bamban ken Padeppa
PAKAUNA
Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappat daytoy dagidi appomi. Naipasngay daytoy a kapanagan iti pannakapugipog ken pannakawaya ti rumiet a kabakiran. Tinebbag, inkalos, pinatadmi dagiti munturod. Impinasmi dagiti talon, impasdekmi dagiti tambak a nangbanosbanos kadagiti limtuad a sinilong. Binusatanmi ti pus-ong ti waig a pussuak ti ubbog ti bantay, ket insayasay dagiti kali ken alog ken aripit kadagiti mawaw a kinelleng. Ket simmilap ti talon. Ginubami met dagiti bakras, inkuduagmi ti nataba a daga. Ket naruk-atan dagiti bangkag. Inwarismi dagiti bunubon. Naitukit dagiti bukel. Naiwekwek dagiti lawi. Nailibsong dagiti subual. Naipadaga dagiti palakay. Ket nagrusingda. Nagsaringitda. Nagsabongda. Nagbuselda. Nagbungada... Ti apit: nabuslon, nalabon. Nabiagkami a sipepennek, sibubun-as, sitatalinaay, siraragsak...
ADDA KASLA NAKANANAMA a kari nga ipaypayapay dagiti nabun-as a bayoleta iti ammimi ti pul-oy. Dinto agmawmaw ti taba, ti dam-eg, ti daga ket dinto maungkos ti itdenna a parabur. No kabukbukodanda la koma! Nangemkem ni Amado Lubong, 22, a limmaem iti kalapawna a nakadalukappit iti sidiran ti akaba a tambak ti banawang iti pungto ti taltalonenna. Nagtugaw iti balitang a kawayan ket impaypayna ti silag a kallugongna iti agar-arimasa iti ling-et a rupa ken barukongna. Dandanin agtindek ket nakasansaniit ti guyab ti init a kas man ad-adda a mangpadpadarang kadagiti rikna ken im-impen nga aguk-ukop ita iti barukong ni Amado bayat ti panangiwarasna iti imatangna iti nalawa nga asienda a naipasab-ok iti rusok ti Bantay Sagat a kasla nakapakleb a saraan a dinosauro a mangngirngirsi iti masanguananna. No kabukbukodanda la koma! Ngem adda kadi koma ngarud aya rumbeng nga agtagikua kadagitoy no di isuda?
Dimmuklos ti angin nga insang-aw ti tanap dagiti dippig ken kantong ken tumok ken lakatan ken unas iti umamianan a daya ti kusayan ti bantay. Immipus ti napuskol a pangen ti billit-tuleng. Dinarupda dagiti nakayangyang a dawa. Nagdeppes ti pinagayan a rinugmaan ti pangen. Rimmuar ni Amado ket iniriaganna dagiti billit a bulon ti panangyab-ablatna iti balanggotna iti angin. Nasitak ti nayaplag a pangen. Um-umkis nga immawer dagiti billit-tuleng a nanglikaw iti kataltalonan a nagsapul iti kinelleng a dissuanda. Ngem inabog ida dagiti sumagmamano a mannalon nga agidarderekdek kadagiti tambak iti bikal ken bislak ti bayog a poste dagiti ipakpakatda a bamban nga ay-ay.
"Di magebgeban ti ay-ay ti karuay ita dagiti billit, Amado," impasungad ti immasideg a pandek ngem nabaked a lakay a mangipumpunas iti nadulpet a tualia iti kirriit a rupana. "Isarunotay' `ti agaramid `ti bambanti, barok."
"Bareng, a, no maallilawtay' pay dagiti siba, Tata Angkuan," insennaay ni Amado iti lakay a kabaddungalan daydi nagawan a tatangna ken kadulonna ti talon.
"Nadawel ita dagiti billit, nalabit kagawatda met," kinuna ti lakay, nagdalupisak daytoy iti abay ni Amado ket rinugianna a sukiten iti bunengna dagiti puris a simmeksek kadagiti ringngiad iti dapanna.
"Ad-addan a di makaanay a yanges ti mabingay no ditay' ikanawa dagiti dawa, barok."
"Ngem di kad' ad-adda a ditayon umanges no di a mismo `toy daga ti maikanawa, tata?" immirteng ti rupa ni Amado. "Paidamandatay' payen iti karbengantay' kas mannalon! Hantayon maaramat dagiti aradotayo, pagretiruendan dagiti nuangtayo, hantayon magamulo `toy nabatbati a kataltalonan!"
Tinangad ti tangkiran, kirriit a rupa ti mangemkemkem a rupa ti natayag, nabaneg, ginebba ti init, patanor ti ling-et, minanso ti talon ken bangkag nga agtutubo. Kasla latta daydi Bonifacio, nagtalukatik iti uneg ni Lakay Angkuan a kasla panangdagullit, ta dinan mabilang ti panangyesngaw ti isipna iti dayta no kasta a mingmingan wenno paliiwenna ni Amado, a pagkunaanna pay no kua: saan la a taktakder ken langlanga; kangrunaanna, ti kaadda ti kinabaner ken kinatured ken kinapinget a mangirikiar, mangilaban iti prinsipio ken karbengan ken kalintegan. Ta kasta daydi Bonifacio Lubong a dadauloda idi ditoy purokda ken maysa kadagiti nangsupiat iti panangagaw ti asendero (nga immay a bayabayna dagiti politiko ken turayen ken nagtagiarmas a pasurotna, a nangipakita iti adu a dokumento ti panagtagikuana kano iti daga) kadagiti dagada ken nangilablaban iti pannakawayada iti tengngel ti diosen-nga-agpatpatalon--isu a saan a nangideppel iti tangan-imana kadagiti papeles nga impapirma ti asendero tapno agbalinda laengen a makitaltalon. Naal-ala unay ni Amado ti amana. Tinawid amin daytoy agraman ti laban daydi Bonifacio a nupay inlabanna ket dina nailaban, laban a dina nangabakan ngem di met makuna a nakaabakanna. Raemen ni Lakay Angkuan daydi ama ni Amado, nakikaykaysa met daytoy iti iruprupir daydi Bonifacio. Ngem kas kadagiti kapurokanda, dina napatalgedan dayta a pannakikaykaysana. Pader, natangken, nabaneg, nabayog, nakadakdakkel a pader ti padasenda a banggaen. Kas kadagiti kapurokanda, nupay didan maibturan ti pannakairurumen, awan pigsada wenno turedda a nakikadua iti laban daydi Bonifacio Lubong. Ad-adda a pinanunotda ti pamiliada, ti karadkadda. Ta awan met lat' maay ti lumaban no nakapsutka, no mabutbutengka, kasta ti isipda idi. Aglalon idi agpukaw ni Lakay Pacio iti naminsan a papan panangayo daytoy iti Bantay Sagat. Sa kalpasan ti sumagmamano nga aldaw a panagsapsapulda ket masarakanda ti bangkay daytoy, iti rumiet a kaleddaan iti patalan, a kunolkunolanen ti igges ken pagaangatanen dagiti walang nga aso. Dinton malipatan ni Lakay Angkuan ti nasangatanda a kasasaad daydi Bonifacio Lubong a gayyemna: nupay dumagdagan daytoy, di nailinged ti ganna ti dangkok ken ulpit: pettak a mata, gedged a karabukob, puted a dila, ringod a lapayag, bettak a bangabanga, natatek iti bagkong ken bala a bagi, napungo nga ima ken saka... Manipud idin, inturayan idan ti buteng ket nayatda lattan iti amin a pagayatan ti asendero. Awanen ni Lakay Pacio a sakit ti ulo ti asendero, nawaya daytoy a nangbura iti agarup kakatlo ti kataltalonan ket inaramidna a plantasion ti saba ken unas sana inted kadagiti bukodna a tao manipud iti sabali a lugar. Nawaya payen daytoy a naglaging iti bakir ti bantay a puon ti waig nga isu a kimmidditanen ti padanum ti kataltalonan.
Bimmanesbes ti sabali, napuspuskol a pangen ti billit-tuleng. Pinanggep daytoy nga aplagan ti talon ni Amado. Tinaray nga inikkisan ida ti agtutubo idinto nga iwagwagis daytoy ti inuksobna a badona.
Kitkitaen ni Lakay Angkuan ti sumilsilap, lumablabbaga iti dilpat ti agtindek, a kayumanggi a bagi ni Amado. Bagi daydi Bonifacio, kimliing manen ti unegna, bagi ken utek ken kararua daydi Bonifacio. Agsiam lat' tawenna a nakaraprapis nga ubing ni Amado idi matay daydi Bonifacio Lubong. Addan nakemna. Ket naibudi, naibinggas iti panagdakkelna ti napasamak iti amana, kasta met ti pasamak no apay a napapatay ti amana. Nasadia iti lagip ni Lakay Angkuan: saan a nagsangsangit ni Amado idi matay ti amana, nakaul-ulimek laeng daytoy iti baet ti panagug-ugaog, panagdungdung-aw, panagluslusdoy ni Clara nga inana; saan a ladingit ti nakabaled iti rupa ti narapis nga ubing: nairut a kemkem, sumsumleng a mata. Kasla maysa a naulimek a bulkan ni Amado a rumrumsik, agpagpagunggan ti apuy iti unegna ngem dimo maur-uray a bumtak. Ngem no kua ket pagammuan laengen ta rumkuas. Namin-adun a naimatangan, narikna ni Lakay Angkuan dayta. Malaksid a kupikop ti agtutubo ti tibker ken prinsipio ti amana, masirib pay daytoy nupay agingga laeng iti hayskul ti nalpasna. Saan ngaminen nga impursigi ni Amado ti agadal ta malaksid a marigatan ti balo nga inana a mangisakad, awanen ti interes ni Amado iti kunkuna daytoy a komersialisado nga edukasion. Ibagbaga ni Amado nga amang nga ad-adu ti maadal iti ruar ti eskuelaan. Nga ad-adu ti masursuro no saan nga agdepende lattan iti imemoria a teksbuk ken titser a mangted iti nangato a grado. A ti taltalon, ti pagobraan, ti gimong kano met laeng ti yan ti mismo a pagadalan. Saan unay a maaw-awatan ni Lakay Angkuan dagitoy. Ngem nautobna met laeng ti sasawen ni Amado idi agangay: Idi adda sumagmamano a grupo dagiti manangisakit kano iti marigrigat nga ab-abogado ken agiwarwarnak a nangikari a tulonganda ida kadagiti reklamoda. Ngem awan naaramidan dagitoy, pambarda a nabileg kano, impluensiado kano ti asendero kesyo batana ti mayor, bayawna ti gobernador, kumpadrena ti diputado ken ti regional commander ti polisia, aamigona dagiti senador ken heneral, rummuar-umuneg iti Malakaniang, kasosiona dagiti taipan. Gayam, nabusalan iti kuarta dagitoy. Kasta manen idi kinadua ni Amado a napan iti kapitolio, iti opisina ti agrarian tapno sukimatenda ti daga a sakup ti land reform. Natakuatanda a saan a mareporma ti daga ta nakawaras daytoy kadagiti tattao ti asendero ket sumagmamano la nga ektaria ti adda iti nagan ti tuso nga asendero. Idi mapanda iti mansion ti asendero tapno ireklamoda ti natakuatanda, pinasabtan ida ti lakay a baknang iti lais ken tabbaaw. No saankayo muno, nengneng ken laglag, kinuna daytoy, papaltogak ti pispisko-ania pay la ti kuestionarenyo ket naglawagan a diyo kukua ti daga? Yutninana, naggasat ket ti takkiyon no dakayo ti pangipanaganak iti dagak? Nagambisiosoka a talaga, Amado nga immama! Ngem ibagak manen kenka, uray aglamolamoka nga agpaili wenno agsalsalka iti sango ti presedensia, dika ikkan iti uray sangkailgat a dagam! Ammo idi ni Lakay Angkuan nga agburbureken ti bulkan iti uneg ni Amado. Ngem nangemkemkem laeng daytoy iti sango ti mangum-umsi nga asendero. Awan a talaga ti labanda, naamiris ni Lakay Angkuan. Ngem lumablaban latta ni Amado iti itan ket saan manen a maawatan ni Lakay Angkuan a klase ti laban nupay ammonan nga isu met laeng daytoy ti laban daydi Bonifacio Lubong. Saanna a maawatan ti laban ni Amado ta ti agpayso, saanna a naawatan ti laban daydi Bonifacio. Ket itan karkariten ida ni Amado a kas met laeng iti panangkarkarit, panangal-allukoy idi daydi amana. Ania koma ti kueentayo, isarakusok ti buneng wenno lilit iti armalayt ken masinggan? Awanto met la ti maaramidantayo. Awatentay lattan a kastoytayo. Ania ngarud no isu ti nakaikariantayo. Dayta laeng ti maisungbatda ken ni Amado ket agngilngilangil no kua ti agtutubo a mangemkemkem, sumsumleng dagiti matana.
NAGPARSUA DAGITI MANNALON kadagiti sinantao a pammutbuteng iti agsiba a billit, iti dayta a malem. Rinepreppetda dagiti garami a nabugasan iti natibker a bislak sada sinukog a sinan-ulo, sinanbagi, sinantakiag, sinansaka. Imparautda dagitoy iti napagsinankrus a darekdek. Rumanetret dagiti sirutenda a bayog a bamban a manget-et iti garami ken bislak kadagiti padeppa.
Idi agangay, ipatpatakderdan dagiti bambanti iti nadumaduma a paset ti pinagayan. Insilpoda kadagitoy dagiti nakabantengen nga ay-ay tapno aggunay dagiti tao a garami, nga ad-adda a kakasla krusipiho no miraen iti adayo, no maguyod ti bamban nga ay-ay.
Sumagmamano a pangen ti billit ti umarikiak nga agassi-assibay ngem dida maitured ti agdisso iti kadawaan nga itan nakaipattokan dagiti tao a garami nga agpadpadaan, a no kasta a maguyod dagiti ay-ay a namagkakamang kadagiti bambanti ket addada a kasla mangpaypayapay, mangwagwagis, mangtingigtingig, mangtungtung-ed, mangngilngilangil kadagiti billit.
Nabang-aran dagiti mannalon a nakapasingked a natalged itan dagiti dawa. Naguummongda iti sirok ti narukbos ken duog nga algarruba iti pungto ti kataltalonan idi maiwakasda ti obrada tapno pagsasanguanda ti saramsam nga imbalon dagiti assawa, inna, annak, kaayan-ayatda.
Kabayatan ti panagngatingatda iti linubian a saba ken kahoy ken panagkabukabda iti tambotambong ken panagigupda iti kape a kinirog a bagas ken panagitangguap iti linuktanda a bote ti hiniebra, itultuloy a pagsasaritaan dagiti mannalon ti pagpapatanganda pay laeng itay iti kataltalonan: Ti mabiiten a maminpinsan a pannakapukaw ti kataltalonan. Nabayagen nga ibagbaga ti asendero ti planona a mangpatad iti kataltalonan a pangipasdekanna kano kadagiti planta ken repineria. Natakuatan kano ngamin dagiti ganggannaet a minero ken teknolohista, a kadua dagiti tao ti asendero nga aglaglaging iti kabakiran ti kabambantayan ti Sagat, a nabaknang ti bantay iti minas a laymston, landok, nikel, gambang, kromium ken dadduma pay a napapateg kano a mineral a masapul para iti panagdur-as ti sangkailian. Nabiit pay nga impakaammo ti asendero a nakasarak kanon iti mangipuonan iti panagminas: maysa a multinasional a korporasion, a sosio kano ti gobierno. Kinapudnona ket immay payen iti purok itay nabiit ti puraw a pannakabagi ti korporasion a kinadua ti asendero ken sumagmamano a nangangato a tattao iti gobierno ken negosio. Impaganetgetda a pagimbagan ken pagsayaatan saan la a dagiti pumurok ti mabangon a pagminasan no di ket ti intero a pagilian ta minilion kano a doliar ti iserrekna iti ekonomia ti pagilian. Inkasabada a naruay ken napintasto kanon ti panggedan dagiti pumurok ket saandan nga agrigat nga agtalon ken agbangkag. Agnam-ay, rumang-ayton ti biagda.
Adu a pumurok ti naayatan. Ngem adda met dagiti agduadua, a pakaibilangan ni Lakay Angkuan, a naruamen kadagiti napipintas a kari a di met natungtungpal.
Isu daytoy ita ti pakariribukan ni Amado: maminpinsanen a maagaw, mapukaw dagiti dagada. Iti mabiit ket dumtengen dagiti makinaria a mangburbor ken mangikalos kadagiti taltalonda apaman a makaapitda. Maudi kanon daytoy a panagtalonda, kinuna ti asendero. Agbisinda la ketdi uray pay adu ti maluktan a trabaho iti pannakakonstrak ti pagminasan ken dagiti repineria.
Ket ita a naguummongda manen, itultuloy latta ni Amado a karkariten dagiti kapurokanna.
"Mamatpatikayo!" indillawna kadagiti magagaran iti idadateng ti maibagbaga a napintas a trabaho ken narang-ay a biag. "Ania met, kunak manen, ti ikarityo a kabaelan a mangkudit kadagiti kabaruanan a trabaho a bin-ig a dekoriente ken dekompiuter, dakayo a padak a mintalon laeng? Utobenyo, saan a witiwit ti arado wenno pamitik ti nuang ti tenglenyo. Aniakayonto kadagita a planta ken minasan no di babaonen laeng, no di bag-enda laeng a nalabit paradalus, parabagkat, parakutkot laeng?"
"Kaykayatmin ngem ti makitaltalon iti para-ap-ap lat' boksit. Dimo aya kayat ti umasenso met bassit? Ti agbalay met iti uray bassit la a hinaloblak ken nagtagigalba?" kinuna ti maysa a lumakay metten.
"Dimo aya kayat ti agnam-ay met?" inlibbi ti maysa a baket. "Addanton elektrisidad, wen! Mabalinantayonto met ngatan ti makaalat' tibi ken bitamaks ken istirio kampanent!"
"Sika ketdi met ta kontraem la aminen," kinuna met ti maysa nga agtutubo a kataeb ni Amado. "Kayatmi met ti agbalbaliw ti biagna, naumakamin iti talon, kayatmi ti dumur-as met bassit. Apay a lapdannakami nga agarapaap met iti nanam-ay a biag?"
Nagngilangil ni Amado a nangkita iti nagsao, ni Primo a kaubinganna nga ammona a nangato met ti arapaapna iti biag: kayatna ti maalut-ot iti nakailumlomanda a kapitakan, aglalo kano inton agpamilian. "Ania a panagdur-as? Dakayo kadi ti agprogreso? Saankayo a laplapdan, palpalagipankay laeng. Diyo kadi maamiris nga aramatenda laeng ti pigsayo. Ibusenda laeng ti kinabaknang `toy dagatayo. Ania koma no aspaltadonton dagiti kalsadatayo ken naraniagton dagiti pagtaengantayo iti artipisial a silaw no awanto metten ti pagitukitantayo kadagiti bin-itayo? Ramesenda nga interamente ti kabakiran, bungbungenda ti intero a kabambantayan, patayenda dagiti ubbog ken sabidonganda ti aglawlaw. Kasanonton no maibusdan ti minas ti Sagat? Agsapulda manen iti sabali a burburenda a daga--pagpapanawandatayonton! Pangalaantayto payen iti pagbiagtayo? Addanto kadi pay masukay a daga ditoy purok a mulaan iti uray tugi wenno kamotit?"
DIMTENG DAGITI MAKINARIA ken lugan dagiti ganggannaet ket naimarangmangda iti nalawa nga arubayan ti dakkel a balay ti asendero a nailaksid iti purok, adda daytoy iti adayo a lauden ti purok, nayapiring iti plantasion ti saba ken unas ken asideg iti bantay. Higante a makmakina ken luglugan a pagbukual, pagkuduag, pagkali, pagkutkot, pagtebbag, pagilunes iti daga. Kadua dagitoy ti puraw a daulo ken dagiti tattao ti multinasional a konstraktor a nagkuartel iti dakkel a balay ti asendero.
Inton umay a lawasen ti panaggagapas ket rinugianen dagiti mannalon ti nagbamban iti pagbettek kadagiti magapas a pagay.
Iti panaguummongda, ipalpalagip latta ni Amado ti pakapay-an ti kataltalonan. Ngem nagtalinaed ti rason dagiti magagaran nga agobra iti maipatakder a minasan ken repineria. Adda ketdi dagiti sigud nga interesado met a naulimek itan ta nalabit pampanunotenda a saan nga ang-angaw, talaga a punasendan dagiti talon ta adtoyen dagiti higante a makina nga agidadanes iti daga.
Maysa a bigat, gapgapu ni Amado iti Bantay Sagat a nagala iti bayog a nayon ti bambanenna, nasapa pay itay napan, nasangpetanna ti padamag ni Nana Clara nga adda kano nagpakamatay iti purokda.
"Ni Pinang! Nagsamal! Nasangatanda kanon a bangkay iti kuarto dagiti katulong idiay mansion itay parbangon... Imminum kano iti pestisidio... Apo Dios, ania ket ti panunot daydiay nga ubingen!"
Di nakatagari ni Amado. Kaubinganna met laeng ni Pinang. Ken kaayan-ayat daytoy ni Primo. Maysa kadagiti bag-en iti balay ti asendero ni Pinang. Kas kadagiti kakaduana a babaonen sadiay, ikarkaro ni Pinang ti utang dagiti nagannakna iti asendero. Kasta ti asendero, ited nga ited kadagiti nalaing nga agutang santo bigla nga agsingir ket no awan maibayad ti immutang, alaenna ti adda a dingo wenno no awan, tapno saan nga alaen ti asendero ti taltalonen ti immutang, alaenna a babaonen iti balay wenno trabahador iti inunasan/sinabaan ti anak a baro wenno balasang ti immutang.
Napan nakilamay da Amado ken Nana Clara iti massayag ni Pinang iti dayta a rabii. Naulimek dagiti tao iti natayan a kas man adda kaamak ken likliklikanda. Adda met ni Lakay Angkuan ket isu ti nangikissiim ken ni Amado iti gapu ti panagpakamatay ni Pinang, segun iti impalgak kano ti balasang iti ina daytoy idi sarungkaranna ni Pinang iti balay ti asendero maysa nga aldaw sakbay a nagsamal: inregalo kano ti asendero iti kasosiona a puraw a ganggannaet ti balasang ket nagpapasanna a rinamrames daytoy iti tallo nga aldaw.
"Saanna kano a maawat ti nakapay-anna," innayon ni Lakay Angkuan. "Saan kanon a maikari ken ni Primo. Isu a ginudasna laengen ti bagina."
"Ni Primo, Tata, apay nga awan ditoy?"
"Di ammo ti yanna. Kinuna ni Iniong nga agin-inum kan nga is-isuna ni Primo iti kalapawna idiay talon itay aldaw. Awan kano metten sadiay. Napan ket ngata nagpakni dita bantay nga agpasanaang. Kaasi met."
Ket nakita manen ni Lakay Angkuan: ti nairut a kemkem, susumleng a mata ni Amado iti panagulimek daytoy. Idi kuan nagpakada ti agtutubo. Rimmuar iti lamayan, iti inaladan da Pinang ket nagtaray, a bulon ti panagririawna a kasla maawanan simbeng ti nakemna, a nangsarakusok iti sipnget.
NASAPA A SIMMALOG iti taltalon dagiti mannalon iti dayta a bigat. Ita nga aldaw ti rugi ti gapas. Bayat ti panangpadso dagiti kumpay ken lilit kadagiti pinuon ti kaam-amor pay la a pagay, pagsasaritaan latta dagiti mannalon ti panagsamal ni Pinang a katabtabon idi kalman ken ti kaawan pay laeng ni Primo. Maiballaballaet met ti nangngegda itay parbangon a kakasla dulluog ti no ania a panagbettak ken nagsasaruno a putok ti paltog a naggapu iti yan ti balay ti asendero. Adda kano nakita dagiti rimmuar a nagpaliiw a pumurok a nagalinaga a kasla uram iti napaderan iti natayag nga arubayan ti dakkel a balay. Ngem kasla kuriusidad laeng, saan nga inikkan dagiti mannalon iti importansia dayta ta nairuamdan kadagiti no kua ket rabrabii a panagpappaputok dagiti aglalang-ay a pasurot ti asendero.
Dimmaranudor iti laud ket naklaat dagiti mannalon kadagiti agung-ungor, kasla agbanbanang-es a dragon a sumungad a buldoser, payloader, backhoe ken grader, a nangasak ken nangikalos lattan iti madalananda a pinagayan. Didan sinurot ti desdes ti kariton ken pattoki. Agturongda iti purok ket linintegda ti kataltalonan.
Nagsardeng dagiti kumpay ken lilit ket nagtalinaedda a petpet dagiti butuan a dakulap dagiti mannalon a nagmamarangmang iti madalanan ti komboy dagiti makina. Nagpatnga ni Amado, napanna sinabat dagiti makina.
Ti asendero, nga agak-akak ken bumbumkis ti suotna iti kabutiogna, ken ti puraw a ganggannaet, nga agarup mayang-angin iti kuttong ken tayagna, dagiti daulo ti komboy. Nakalugan iti maysa a buldoser ti asendero, idinto a payloader met, a nakatag-ay ti pagakupna, ti yan ti ganggannaet. Nakasakay kadagiti dadduma a makinaria dagiti armado a kaduada.
"Ania ti kayat a sawen daytoy?" inriaw ni Amado a nairut ti kemkem ti dakulapna iti kumpayna.
Nagsardeng dagiti makinaria. "Sika, ukininam, hijo de puta, dika agindidiammo!" inlaaw ti asendero a nangwitwit ken ni Amado. "Sika la ketdi ti akinnakem iti napasamak idi rabii. Sika ti nangsugsog iti daydiay punieta a Primo a rumaut kadakami! Dua a buldoser ti pinuoranna! Pinanggepna pay a lib-aten ni Mr. Leech! Yutninayo amin!"
Apagapaman a nailabeg ni Amado, nangmalanga dagiti mannalon.
"Aginlalaingkayo, hijo de putakayo! Bagas ti ukininayo amin!" imbugkaw manen ti asendero.
"Animal, pakpakanenkayo, ik-ikkankayo iti nasayaat a trabaho, kasta ti subadyo? Ammok lattan a sika, Amado nga immama, ti mangdurdurog kadagiti muno a kapurokam--ken iti daydiay a laglag a Primo!"
"Diak ammo ti sasawem, apo asendero!" kinuna ni Amado nga itan sumsumleng. "Yanna ni Primo? Inan-anoyo ni Primo?"
Sineniasan ti asendero ti puraw a ganggannaet. Pinagsuek daytoy ti nakapangato a pagakup ti payloader ket natnag, nanabtuog iti pinagayan ti napungo, daradara a bagi ni Primo a madlaw a natatek iti bala. Nagaanabaab dagiti mannalon.
"P-Primo?" tinaray a pinarintuodan ni Amado ti bangkay. Idi kuan timmakder, agngarngariet, sumsumleng a nangkita iti asendero, sa iti puraw, sa kadagiti pasurot dagitoy a nakasagana dagiti armasda.
"Aginlalaing, ha? Agintutured! Ania ita, bangkayen a malungsot ti ukininanatta! Ngem di pay umanay ti biag dayta hijo de puta iti dinadaelna!" imbugtak manen ti asendero.
"Karkaritendak, yutninayo, a? Ikarkarityo kadi `toy ag-agumenyo a taltalonko? Ikarkarityo dagita a bambanti? Sige, agpatnga ti adda ukel-ukelna kadakayo, bagas ti ukininayo!" Bimmaba iti buldoser ket impaturongna ti iggemna nga armalait kadagiti mannalon. Idi awan agkir-in, imbaw-ingna ti igamna kadagiti bambanti iti asidegna ket pinarappapna dagitoy.
Timmulad dagiti pasurotna ket rinapidoda pati dagiti dawa. Nasagsag dagiti bambanti, nagessat dagiti bamban nga uratda ket iti pannakaalas-as dagiti garami a lasag, nagparang dagiti bislak a padeppa. Ngem uray dagiti padeppa ket nadaleb, nalasang a nagpasag kadagiti pagay a rinuros ti bala dagiti napipintek a dawana; naukas ti kurno dagiti dawa ket naitag-ay dagiti arutang a sititibker a nangitudo iti langit a pagas-assiwan manen dagiti pangen ti billit, ngem itan nabugak kadagiti putok, a pangen.
Nginarietan ni Amado ti buya. Kasla aglulok ket napaparintumeng manen iti yan ti bangkay ni Primo. Nagkidem iti nakair-irut, kinaemna dagiti dakulapna iti nakair-irut.
Idi kuan, naggunay ti payloader ti puraw a ganggannaet ket rinugianna a rugmaan ti daga, bukualen ken kuroben ken gaburan ti pinagayan.
"Saannnn! Diyo perdien dagiti dawa! Diyo dadaelen ti daga!" Ni Lakay Angkuan, nagtaray a napan nagdeppa iti masanguanan ti payloader. Idi kuan nagpakleb a nakadeppa pay laeng iti madalanan ti payloader tapno laeng lapdanna ti higante a makina.
Ngem saan a nangipangag ti payloader. Dirdiretso, intuloyna a rinugmaan ti daga, bukualen, kuroben, gaburan.
Pettat a rimkuas ni Amado, agririaw a tag-ayna ti sumilsilap a kumpayna, bimmanesbes a nangkamat iti payloader, inulina daytoy ket dinarupna ti nakalugan.
Bimsag ti asendero. "Hijo de puta! Patayenyo ti ukininana!" imbilinna kadagiti pasurotna. "Patayenyo dayta nga hijo de puta!"
Ngem ad-adda a naglagaw ti asendero idi bigla nga agririaw a dimmarup kadakuada dagiti mannalon a nakatag-ay dagiti kumpay ken lilit ken bunengda a sumilsilap iti sinamar ti ubing pay laeng nga init.
"Hijo de puta! Patayenyo ida! Hijo de put....."
PAKAUDI
Ti Nakaparsuaan ti makapaneknek, dagami daytoy. Dappatmi iti Ina a Daga a Sagut ti Namarsua iti Tao. Umay dagiti saplit, didigra ti panawen ken nakaparsuaan. Bagyo. Layus. Tungro. Arrabas. Bao. Dudon. Billit. A, ngem dupirenmi, sarangtenmi ida, ikanawami ti daga. Salimetmetanmi daytoy a daga. Uray pay no dumteng dagiti nakarkaro a didigra ken narangranggas a siba, ikalinteganmi latta ti karbenganmi itoy a daga. Iti ling-et. Iti lua. Iti dara--uray iti dara. Dagami daytoy. Dayta ti kinapudno. Ket siasinoman a mangrubsi iti dayta a kinapudno, karitenna ti Nakaparsuaan nga isu laeng ti makaikeddeng iti pudpudno nga agtagikua itoy a daga.
(First Place, Short Story Writing Contest, GUMIL California, 1996) |
|
|
| maikling kuwento |
[Sep. 23rd, 2004|10:44 am] |
Ang Baliw ng Bayan ng Sili
UNA KO SIYANG NAPANSIN, NA NAKATALUNGKO, parang tulala, sa gilid ng hagdanang paakyat sa ikalawang palapag ng merkado publiko ng Sili, Magayon. Mahaba ang madalang, naninikit niyang buhok na nakahapay sa libagin, nanlilimahid niyang butuhang liig at mataas na balikat. Nangingitim na ang dati’y puti’t maluwang niyang tisert na may markang pulang “God Bless America” at pula ring larawan ng isang mansanas sa harapan, gayundin ang kanyang kupas na maong na punit sa may tuhod, at sa may harapa’t puwitan na pinaninilipan ng ilang hibla ng kanyang bulbol at inuuslian ng ilang bahagi ng marusing, tuyot niyang bayag. Siya’y nakayapak. Patay ang karamihan sa mga kuko niya sa paa. Tantiya ko, mahigit lang siyang kuwarenta anyos subalit pinatanda ng mahaba, mangilan-ilan niyang balbas at ng malalalim na mga gatla sa kanyang noo, ng humpak niyang pisngi at ng malungkot, tila walang buhay niyang mga mata. Wala siyang kagalaw-galaw sa pagkakatalungko, walang pakialam sa mga langaw na umaaligid at dumadapo sa kanya. Buong-buo ang tuon ng titig niya sa kinaharapan, na marahil ay nakapukos doon sa mga taong kumakain sa kabila ng salaming dinding ng bagum-bago, kabubukas pa lamang na sanga ng isang sikat na multinasyonal na fastfood center, sa kabilang ibayo ng kalsada. Marahil, sa kanyang isipan, ay tinatanong kung masarap nga ba kayang talaga ang hamburger o spaghetti o pizza o pritong manok o french fries at dagsa’t nagsisiksikan ang mga pumapasok upang kumain, at ang mga lumalabas na nangasandat na’y may mga bitbit pang nakaplastik na pagkain.
Hindi ko masyadong binigyang-pansin noong una ang obserbasyon kong iyon kay Indong Kagit. Marahil, sapagkat nasanay na rin ako sa mga marusing na pulubing namamalimos at mga taong-grasa sa Maynila o sa mga malalaking bayan sa amin sa Norte (ako’y dala’t kupkop lamang dito sa Magayon ng isa kong tiyuhing nakapangasawa rito upang dito ko na ipagpatuloy ang pag-aaral (na natigil nang maulila ako sa ama), sa isang state college). Kinalabit lamang ako ng tila walang anumang katanungan, o kuryusidad marahil, na kung bakit sa lupalop na ito, sa isang maliit na isla-probinsiyang ito’y may mga katulad din pala ni Indong Kagit. Subalit tinugon ko rin ang walang anumang katanungang iyan ng marahil ay wala ring anumang kasagutan: siguro’y masikip na nga talaga ang mundo.
Sa pagpasok ko ng eskwelahan o paglabas ko ng bahay, malimit kong makita si Indong Kagit sa mga lansanga’t kalyehon ng Sili. Naglalakad siyang tila nawawala. Parang may hinahanap sa nakangangang mga pintuan, sa nakairap o nakapikit o nandidilat na mga bintana ng mga gusali’t tahanan. Parang may kinikilala sa bawat masalubong na sa kanya nama’y nandidiri, umiiwas.
At kapag nadadako ako sa boulevard sa tabing-dagat sa mga dapithapon upang lumanghap ng sariwang hangin-alat, madalas ko ring makita ko si Indong Kagit na kung hindi nakaupo sa malapad na seawall ay nakatayo sa bunton ng mga malalaking batong nagsisilbing breakwater at doo’y dumidipa-dipa, na parang umaakap-akap, sa kalawakan ng Pasipiko sa silangan. Napansin ko minsan, nang nakatayo ako nang malapit sa kinasalampakan niyang buhanginan, na nagpapahid siya ng luha, at matapos niyo’y ngingiti’t tatango nang tatango at saka salita nang salita ng mga katagang di ko mawawaan. Kung minsan, sa pagdaong ng lantsang galing sa Tabaco, Albay sa hapon, nakipagsisiksikan si Indong Kagit sa mga taong sumasalubong sa mga pasahero. Kadalasa’y pinagmumura’t ipinagtatabuyan at binabatukan at sinisipa pa siya ng mga nabubunggo niyang nandidiri sa kanya. Subalit matiyagang naghihintay din si Indong Kagit, nag-aabang ng kung ano o sinong di naman dumadating-dating. Hanggang sa maubos ang mga tao at siya na lamang ang matitira sa daungan. Kung saan siya uuwi, kung saan siya kakanlong sa dilim at hamog ng gabi ay hindi ko na alam. Subalit kadalasan, sa mga maagang paglabas ko, makikita ko siyang layak sa mga pasilyo ng merkado publiko o sa mga bangketa. Siya’y nakapamaluktot na parang sanggol sa matris, nilalangaw ang nanggigitatang katawan at tila siya isang bangkay, napabayaang bangkay.
Hindi ko alam at parang naging isang bugtong sa akin si Indong Kagit na gusto kong ihanapan ng wastong kasagutan. Bakit ang taong ito? Bakit siya ganito? Bakit siya ganyan? Hindi ko malaman kung bakit pinagkababalisahan ng isang banda ng aking isip ang isang bagabundo at sinasabi nilang baliw. Kung bakit ba kasi parati ko na lang siyang nakikita. Maliit nga bang bayan itong Sili o sadyang masikip lang ang mundo? Kung bakit ba napapansin ko ang kanyang presensya, ang kanyang kairalang nakikita at nararaanan samantalang simple naman sanang di ko na lang siya pansinin, na daanan ko na lang siya basta katulad ng di pakikialam ng mga taong dadaan-daan lang sa kanya, na nakapapansin lamang sa kanya dahil nasasamyo nila ang panghi’t baho niya o kaya’y naiirita sa marumi’t butuhan niyang palad na palagian nang nakasahod, o kaya’y nababanas sa panambit-taghoy-sumamo niyang tila hirap na hirap.
Nang lumaon, unti-unti ring napalis ang kuryusidad ko nang karaniwan nang nasasalubong ko o nadadaanan si Indong Kagit sa mga kalsada ng Sili. Inabala ko ang isip at oras sa pag-aaral at extra-curricular activities. Sinasabi ko sa sariling wala na akong panahong mabalisa sa isang taong palaboy at baliw na nakikita ko namang malaya, kontento at masaya sa sarili niyang daigdig. Sisikapin ko ring maging malaya, kontento at masaya sa sarili kong daigdig.
NANAULI ANG AKING INTERES kay Indong Kagit nang maganap ang halos isang buwang pagrarali namin laban sa korap at abusadong presidente ng aming kolehyo. Noong una, mangilan-ilan lang na lider-estudyante, na kinabilangan ko, ang nagpasimula ng demonstrasyon. Nang lumaon, nahikayat namin ang karamihan sa populasyon ng mga mag-aaral, guro, at empleyado ng kolehyo. Naging irregular ang mga klase. Hanggang sa pati ang mga opisyal ng lokal na pamahalaan, mga kasapi sa Simbahan, negosyante, at mga mamamayan ay sumuporta at nakisama sa mass actions upang maibagsak ang state college president at ilan niyang alipures na mga guro’t empleyadong kasama o kaalyado sa pang-aabuso at panggigipit. Talaga naman kasing abusado ang presidente sa puwesto at saka mayabang marahil kasi’y appointed siya mismo ng Malakanyang at isa siyang dating mataas na opisyal ng CHED sa Manila. Bagong talaga, mahigit dalawang taon pa lang siyang nanunungkulan, ay dukomentado ang marami niyang pagsasamantala at opresyon sa estudyante’t empleyado—bukod sa mga umiiral nang alituntunin sa kolehyo ay nagtalaga rin siya ng kanyang mga sariling batas na nagsilbi sa kapakanan niya at ng mga tapat niyang tagasunod subalit naging mapang-ipit naman sa mga ibig magmatuwid at ayaw sa kanyang pamamaraan ng pamumuno. Gusto niyang hawakan at pigilin ang karapatan ng academic community—na ituring itong parang isang istriktong pribadong kolehyo ng mga pari o madre na kung saan maraming bawal: bawal magtayo ng unyon ng empleyado, bawal magtatag ng mga organisasyong alyado sa mga progresibong grupo, bawal magpahayag ng damdamin, bawal magreklamo, bawal magtanong, bawal sumagot, bawal, bawal, maraming bawal na hindi pangkaraniwan sa isang pampublikong kolehyo. At sa kabila ng mga bawal at pagbabawal na ito ay hindi naman niya binabawalan ang sarili: isang bata pa’t magandang empleyadong may-asawa na natalagang sekretarya sa kanyang opisina, isang bagong graduate na guro, at ilang estudyante ang nagreklamo ng sexual assault/harassment laban sa kanya, sa kabila pa ng mga reklamo sa graft at corruption, slander at physical abuse na kinasangkutan ng ilang kasapi ng security force na ginawa niyang parang sariling bodyguards. Ang pakiwari marahil ng presidente ay sarili niyang kaharian ang kolehyo na malaya niyang pagharian kasi nasa isang liblib na isla ito na nakabukod at malayo. Isa pang pangunahing nilalabanan naming mga estudyante, maliban sa basic na problema sa mataas ng matrikula at kakulangan ng pasilidad at libro, ay ang pakikialam at panghihimasok niya sa student council, kung saan kinatawan ako ng Arts and Letters, at sa college publication, na pinamamatnugutan ko. Gusto niya kaming talian sa nguso.
Sa ikalimang araw ng rali, nang malaki na ang bilang ng mga nagrarali’t nagwelwelga, umentra si Indong Kagit, sumama sa mga pulutong, nakipagsisigawan at nakipagkakantahan ng mga jingles at nakikiisa sa noise barrage at community singing.
Sapul no’n buntot-buntot na si Indong Kagit sa aming grupo. Hindi naman namin masawata, siya’y nagkusang payaso’t utusan namin. Tagadala ng gagawin naming mga effigy. Tagapasan ng kabaong ng “patay na demokrasya” sa kampus. Tagabitbit ng mga plakard at istrimer.
Sa kainan, ako ang nagbibigay ng pagkain ni Indong Kagit. Sagana kami sa mga donasyong pagkain, lalo na ang pangmadalian kagaya ng delata, biscuit, tinapay at instant noodles. Nalaman kong kadalasa’y minsanan lang daw kumain sa isang araw si Indong Kagit. Malimit pa nga raw siyang di kumakain, lagi raw siyang gutom. Nagdedepende lamang daw siya sa limos at mga tira sa mga turo-turo’t restawran. Naawa ako at binigyan ko pa siya ng isang tisert na may markang nakataas na kamao upang palitan ang gulanit na niyang suot. Ibinigay ko pa ang isang luma ko nang pantalong maong at isang lumang kambas na sapatos, na labis niyang ikinatuwa’t ipinagpasalamat.
Hindi na humiwalay sa amin si Indong Kagit sa kahabaan ng rali. Nakipaglamay, nakitulog siya sa pansamantalang kwartel namin sa labas, sa harapa’t tapat ng kolehiyo. Parang nandidiri ang ilang kasamahan ko at iniiwasan nila si Indong Kagit at ako lamang ang malapit, lumalapit, sa kanya.
Hanggang sa nakakausap ko na nang maayos si Indong Kagit.
“Nakikirali ako senyo,” aniya isang gabi sa kinaroroonan naming magkatabi sa pinaligiran naming bonfire sa likuran ng aming kwartel, “sapagkat nais ko ring makatulong sa paglilinis sa inyong paaralang pinamahayan nung mga maligno’t laman-lupa. Kahit ganito ako, may magagawa rin siguro ako, di baga? Gustong-gusto ko kasi kung may ganyang rali, nakatutuwa kasi masaya saka maaksiyon at saka may kainan lagi na parang piknik, di baga? Alam mo, do’n sa Naga’t Legaspi, maraming rali at piket at welga sa mga paaralan saka mga pagawaan ang nakita ko’t aking sinamahan kagaya ngayon dito. Alam mo, kasi, eh, yung paaralan, kagaya nitong inyong kolehiyo, ay para kasing yung isang maliit na gobyerno, eh. Kung kaya nating repormahin ito, kaya rin natin kung gayon yung malaking gobyerno, di baga? Wala lang yata kasi tayong tiwala sa ating sarili. Yung mga maliliit lang yung kaya natin, eh. Yung unti-unti saka kanya-kanyang pakikibaka, di baga?. Kung magkaisa na lang sana tayo upang lumaki tayo at nang sa gayo’y malabanan natin yung mga malalaki. Di baga? Tama, di baga?”
Di ko siya nasagot. Natitigan ko lang si Indong Kagit. Ang tila walang buhay niyang mga mata na ngayo’y parang sumasayaw sa liwanag ng tumatawang apoy ng bonfire—parang sila na ngayon ang bumibigkas sa mga sinasabi niya. Sira nga ba siya? Baliw nga ba siya—na siyang pinagkaisahan ng paligid, ng lipunan—na paniwalaan? Hindi ko alam, hindi ko alam. Subalit nahimok na naman ang aking kuryusidad. Inalam ko kung sino siya, kung bakit palaboy-laboy siya sa Sili, kung bakit ba tinatawag siyang baliw.
Fredeswindo Manlangit daw ang tunay niyang pangalan. Indo ang palayaw niya. Subalit Indong Kagit na raw ang nakagawiang tawag sa kanya ng mga tao. Baliw ang ibig sabihin ng kagit. Indong Baliw. Manapa, ayos na raw sa kanya iyon. Ang mahalaga ay mayroon din siyang pangalan na pagkakakilanlan sa kairalan niya bilang isang nilalang, bilang isang tao—na siya’y kilala rin daw sa mundong ito ng mga matuwid at matalino.
Parang gasgas nang piksion na madalas maisulat o mabasa ang kuwento ng buhay ni Indong Kagit. Isa raw siya noong nakikisaka sa isang malawak na asyenda sa Sorsogon. Dati raw lupa ng kanilang mga ninuno ang mga sinasaka nila ngunit inari ng matatalino at mayayamang mga asendero na kasapakat ng makapangyarihang mga nanunungkula’t tauhan ng gobyerno. Mayroon din daw siya noong asawa na nagngangalang Cristina. Napakaganda raw ni Cristina, malimit daw itong maging reyna noon sa mga pistang bayan. Bagay naman daw siya kay Cristina kasi guwapo raw naman siya noong araw. Marami nga raw siyang naging karibal kay Cristina na mga guwapo’t mayaman. Pero siya pa rin daw ang pinili ni Cristina dahil mabait daw siya at masipag at saka malaki’t matigas ang paninindigan sa buhay (nangiti ako sa parteng ito, inuuto yata ako ni Indong Kagit; ewan ko, pero seryoso naman siya ng lahad). Mahal na mahal daw niya niya si Cristina. Nagkaroon daw sila ng isang anak na lalaki na pinangalanan nila ng Marcial. Ambisyon daw ng kabiyak niya ang yumaman. Subalit hindi niya naibigay ang mga kapritso nito dahil isa nga lamang siyang busabos na dukhang nakikisaka lamang at sapul pa’y batid naman iyon, tinanggap naman siya noon bilang ganoon, ni Cristina, na isa ring anak ng magbubukid. Ewan daw niya kung bakit bigla na lang gusto ng asawa niya na sana mayaman din sila. Isang araw daw ay sukat sinabi na lang ni Cristina na hiwalay na sila at siya’y iniwanan at nakisama ito sa balo at matandang asenderong panginoong-may-lupa sa malapalasyong bahay nito sa poblasyon. Saka lang niya nalaman na matagal na pala siyang iniipotan sa ulo ng mahal niyang kabiyak. Kaya pala malugod ang matandang asendero sa kanyang asawa. Kaya raw pala malimit ay hindi niya nararatnan sa kanilang kubo ang kanyang asawa sa mga takipsilim nang pag-uwi niya galing bukid at ginagabi ng dating si Cristina galing sa bayan. Kaya raw pala di miminsa’y may pera ang kanyang asawa at nakabibili ito ng mga damit at abubot sa katawan. Hindi naman daw niya inuungkat noon ang asawa kung saan niya kinukuha ang mga iyon. Minsan daw kasi’y nakakaekstra bilang manikurista’t mangungulot sa isang beauty parlor sa bayan si Cristina. At wala raw siyang kahina-hinala rito. May mga naririnig daw siya noon pero hindi niya iniintindi dahil mahal na mahal nga niya ang asawa’t di niya maatim na pagdudahan man lang ito. Masakit na masakit man daw ang kalooban niya noon ay wala siyang nagawa. Hindi naman daw niya magawang sugurin ang asawa’t matandang asendero: bukod sa baon siya sa utang sa asendero’y maraming butangero’t armadong kabig ang panginoong-may-lupa na malimit manakit sa karapata’t katawan ng mga magsasaka. Makaraan daw niyon, isang araw naman ay bigla na lang daw nawala ang kanyang anak na noo’y magbibinata na. Nabalitaan na lamang niyang sumama ito sa mga rebeldeng komunista. Sinasabi raw sa kanya noon ni Marcial na pangarap nitong pagbayarin ng dugo ang asendero’t angkan nito’t ibalik ang inangking lupain nilang mga magsasaka. Lalo nga raw nagalit si Marcial noong iniwanan sila ng ina nito’t naging kerida ng asendero. Labing-limang taong gulang lamang daw noon ang kanyang anak. Matalino raw ito kahit hanggang second year sa hayskul lang ang narating. Napakarami raw nitong nabasang libro dahil matiyaga itong nagpupunta’t nanghihiram ng babasahin sa mga pampublikong aklatan. Magaling pa raw magsulat at magdebate si Marcial. Kasapi raw ito sa mga organisasyon ng mga kabataan, magsasaka’t manggagawa. Hanggang sa mabalitaan na lang niyang nasawi ang kanyang anak sa isang engkwentro ng mga ito sa mga militar. Ang masakit daw sa kanya ay hindi man lamang niya nakita pa ang kanyang anak kahit na bangkay nito. May nakapagbalita sa kanya na sinunog daw ng mga sundalo ang bangkay ni Marcial matapos pagbibistayin ng armalayt at masinggan ang mura nitong katawan.
Huminto siya sa pagkukuwento. Kumislap sa pulang liyab ng apoy ang nahulog na luhang bumasa sa humpak at ngalirang niyang mukha. May kung anong tila sumungkit sa aking kalooban. Para akong nakokonsensiyang di ko alam ang dahilan. Sa siga, sa sumasayaw na apoy, para kong nakikita si Marcial na may akap-akap na AK47, gapos ng bandoler ng bala ang katawan, maiilap ang mga mata’t tiim na tiim ang batang mukha, tumatakbo, sumusuot sa kadawagan, sa talahiban, habol ng mga tingga; na siya’y tila nakikipagdebate, sumisigaw ng buong giting, parang walang kamatayan, habang nagwawala, nagliliyab, kumukulog ang tangan niyang sandata, parang walang kamatayan... Hindi ko lubos maisip kung ano ang anyo niyang bangkay—ginahasa ng tingga’t pinagparausan ng pulbura, nauling na bangkay.
“Tama na, Tata,” sabi ko kay Indong Kagit na ngayo’y sige ang singhot at pahid ng luha’t sipon. “Kalimutan mo na, Tata.”
Subalit nagpatuloy siya ng pagkukuwento: Yun’ naman daw asawa niyang si Cristina ay kawawa rin dahil nang ito’y pagsawaan na ng asendero’y ginawa na lang na parang alilang-kanin at kumuha ang matanda ng bagong batam-bata’t mas magandang kulasisi. Gusto sana niyang magkabalikan sila at magsama uli ni Cristina pero ayaw naman daw ni Cristina, marahil daw ay nahihiya na ito. Sige raw ang pasabi niya rito na umuwi na pero isang araw na lang daw ay nabalitaan niyang namatay daw si Cristina, nagpatiwakal daw ito—uminom ng isamboteng pestisidyo. Saka lang daw nauwi si Cristina. Pero isa nang bangkay. Hanggang sa pinalayas daw siya ng panginoong-may-lupa sapagkat wala na raw siyang naipapasok sa kamalig ng asendero. Sa mga kasawiang sinapit niya, wala na raw kasi siyang siglang magsaka kung kaya’t napabayaan na niya ang ilang kapitak na sakahin. Wala na raw kasing silbi pa ang pagsisikap niya dahil wala na siyang paglalaanan, patay na ang mga mahal niya sa buhay. Naging palaboy siya. Umalis siya sa Sorsogon at nakarating sa lunsod ng Naga at siya’y namalimos sa mga kapilya’t simbahan doon. Noong napadpad naman siya sa lunsod ng Iriga, nagkasakit daw siya ng mabigat at akala niya’y mamamatay na siya noon. Buti na lamang daw at may naawa sa kanya na paring Italyano at siya’y ipinagamot. Naging sakitin na siya mula noon kasi palagi siyang gutom at walang mainam na makanlungan. Tibi raw yata ang sakit niya kasi ubo na lang siya nang ubo. Noong mapunta naman siya sa lunsod ng Legaspi, nakontento na siya sa pamamalimos. Gusto rin sana niyang magtrabaho nang matino-tino kahit na alilang kanin lamang o tagapag-alaga na kaya ng baboy o maski tagalinis na lang ng kubeta. Subalit wala raw tumatanggap at nagtitiwala sa kanya. Hanggang sa nakarating daw siya ng Tabaco. At isang gabing inabutan siya ng malakas na ulan sa may pantalan, patakas daw siyang kumanlong sa isang kubling sulok, sa piling ng mga kargang sako ng asukal at harina, ng kubyerta ng isang nakataling lantsa upang matulog doon. Napasarap daw ang idlip niya dahil hapong-hapo siya noon at di niya namalayang napasama siya sa paglalakbay ng lantsa patungong Sili nang maaga itong lumuwas kinabukasan. Hindi na siya nakabalik pa sa mainland. Tanda niya’y mahigit pitong taon na siyang palaboy-laboy dito sa Sili.
“Gustong-gusto ko na rito kasi payapa saka tahimik, eh,” aniya. “Di kagaya yung sa mga siyudad na lagi na lang nagmamadali yung mga tao saka parating nag-uunahan yung mga sasakyan do’n, di baga?”
“Tinatawag kayong baliw, bakit, Tata?” ungkat ko. “Ayokong maniwala...”
“Paniwalaan mo na rin, Eman,” ngiti ni Indong Kagit. Hungkag na ngiti sapagkat walang ningning ang mga matang ngumiti. “Mas gusto ko nga yung baliw ako, eh,” tuloy niya, “dahil kasi sa pamamagitan lang nung aking kabaliwan na nadadama ko na ako’y umiiral baga saka ako’y buhay at saka kaiba yung aking daigdig na yung aking-akin lang. Yung baliw ako kasi marumi ako saka mabaho ako, eh. Yung baliw ako kasi di nila maintindihan yung aking mga sinasabi, eh. Kaya nga magpapatuloy na lang ako na maging yung baliw para may magbigay sa akin ng lagi ng limos. Yung kakanta ako saka sasayaw ako para masiyahan yung mga hindi baliw. Yung maging baliw ako para makita nila ako na yung marumi saka yung mabahong baliw para masiyahan sila para maalam nila saka matiyak nila na mapalad sila kasi malinis sila saka yung mabango sila at saka yung matino sila. Yung hindi nung kagaya ko, di baga, Eman?” Tumawa siya. Pero tuyong tawa, hungkag na tawa.
Napawi ang interes kong tuklasin pa ang “misteryo” ni Indong Kagit nang matapos na ang aming rali, na napagtagumpayan namin. Napalayas at napalitan ang abusado’t korap na presidente ng kolehiyo. Bumalik sa normal ang kalagayan sa kampus at naging abala ako sa pagbawi sa mga oras sa klaseng nagamit sa rali. Hindi ko na maharap si Indong Kagit kung nasasalubong o nararaanan ko siya. Palagi na akong nagmamadali at nagkasya nang hagisan ko na lang ng barya, nang walang imik, ang nakasahod niyang palad o hawak na plastik kap. Walang imik, titingnan lang ako ni Indong Kagit ng hungkag na tingin at para akong nakokonsensiya sapagkat batid kong hindi niya kailangan ang limos kong sensilyo. Pang-unawa ang nililimos niya sa akin at alam niyang maipagkakaloob ko ang pang-unawang iyon sa kanya sa kahit na ilang sandaling panahong maiambag ko upang dinggin ang kanyang mga litanya ng hinanakit at reklamo sa buhay.
KATATAPOS NG UNANG semestre nang pinagsusuwag at pinaghahampas ng isang malakas na bagyo ang Kabikolan. Gayon na lamang ang pananalasa nito sa kanyang abot sa 260 kilometro-kada-oras na bilis-lakas. Sinalanta nito ang Magayon, lalo na sa bayan ng Sili. Umalpas ang dagat at nilusob ng naglalakihang mga alon ang mga tahana’t gusaling malapit sa tabing-dagat. Pinagbabali’t pinagbubunot ng humuhugong na hangin ang mga halama’t punongkahoy. Pinabagsak ang mga poste ng koryente’t telepono. Maraming inilipad na bubong at pinadapang bahay. Pinabundat ang mga ilog at maraming tirahan ang inanod at ilang katao ang nalunod. Pinahina ang balat ng mga kalbong bundok at dumausdos ang natibag na lupa’t tinabunan ang maraming tahana’t nananahan. Lampas hatinggabi nang lumusob ang kalakasan ng bagyo at humupa lang ito bandang katanghalian kinabukasan.
Naglakad-lakad ako sa kabayanan nang ganap nang makalayas ang bagyo. Gulong-gulo’t lumbay na lumbay ang tila ginahasang kapaligiran. Sa may playa, bumagsak ang daungan at nagkagiba-giba’t nagkalansag-lansag ang seawall at breakwater. Nabaon sa bato’t buhangin ang ilang bahay at gusali samantalang ang iba’y nagmistulang mga kalansay at nawasak na mga nitso’t kabaong.
Natanaw ko si Indong Kagit na nakatayo sa ibabaw ng isang malaking batong sumampa sa boulevard. Nilapitan ko siya. Namumuti ang buhok niya sa nanikit na asin. Tinanong ko kung saan siya kumanlong nang nanalasa ang sigwa. Gusto kong kilabutan sa sinabi niya.
“Nandito lang ako, eh, sinalubong ko yung bagyo! Aking pinagyayakap yung mga alon! Sabik na sabik sila, Eman, eh! Matagal nang hindi bumagyo nang gano’n kalakas, eh!”
Hindi ko alam at may ningning sa ngayon ang mga mata ni Indong Kagit sa masayang pagsasaad sa di kapani-paniwalang kuwento niya. Ayaw kong maniwala subalit ayaw ko naman sanang paniwalaang niloloko lang ako ni Indong Kagit. At ayoko naman sanang paniwalaang kuwentong baliw lang ang kuwento niya. Gusto ko sana siyang paniwalaan kagaya ng batid kong sa lahat ay ako lang siguro ang pinagkakatiwalaa’t pinaniniwalaan ni Indong Kagit. Marahil kasi’y ako lang naman ang matapang ang sikmurang lumalapit sa kanya, ang matiyagang nakikinig sa kanya, ang alam niyang naniniwala sa kanya.
“Pinakahihintay ko nga kasi yung mga bagyong darating, eh,” pagpapatuloy ni Indong Kagit. “Inaabangan ko sila rito sa tabing-dagat. Gusto ko ngang panoorin yung kanilang poot saka galit, eh. Yung damhin yung kanilang hagupit saka kapangyarihan! Eh, nais kong hamunin sila, eh, kung kaya naman aking inihahain ang aking katawan pero siguro, eh, alam din nung mga lokong bagyo na baliw ako kaya hindi nila ako ginagalaw, eh! Yung hindi nila pinapatulan yung aking kabaliwan! Alam mo, Eman, eh, maraming bagyo na yung sinalubong ko rito!”
“Subalit anong dahilan at hinahamon ninyo ang unos?” tanong ko matapos niyang ikuwento ang pakikipaglaro raw niya sa nagsusumigaw, dumadagundong na hanging sumisiklot sa tubig ng dagat at inihahalibas sa kalupaan; sa kung paano siya nakipaghahabulan sa mga bumabagsak na gabahay, gabundok na tubig at kung paanong subain niya ang daluyong ng agos nitong pabalik sa dagat upang siklotin na naman ng nagngangalit na hangin; sa kung paano niyang iniiwasan ang mga ulos at bigwas ng nag-uumulol na hangin, ang umiigkas at humahampas na mga bato, ang lumilipad, humahagibis na mga sanga ng halama’t punongkahoy at yaong nababakbak at humuhulagpos na mga bagay-bagay sa mga gusali’t bahay.
Hindi ako sinagot ni Indong Kagit. Sa halip ay sumalampak siya ng upo sa bato’t kinuwento na naman niya ang kanyang buhay. Tila isang kumpisal sa isang inaasahan niyang nakauunawa’t naniniwala sa kanya. Kung kaya’t sumalampak na rin ako ng upo sa tabi niya at siya’y pinakinggan.
Sapul pa raw pagkabata niya’y pangarap na niyang yumaman at maging sikat. Matalino rin daw siya noon. Nakapag-aral din. Dangan nga lamang at hanggang primarya lamang dahil natigil siya nang agawin na nga ng mga asendero ang mga lupain ng kanyang tatay at lolo at ng kanilang mga kanayon. Lumaban daw kasi noon ang kanyang ama. Ayaw daw nitong itatak ang kanyang hinlalaki sa mga kasulatang pinapapirmahan ng mga asendero. Pinamunuhan daw ng kanyang tatay ang kanilang mga kanayon upang ipaglaban ang karapatan nila bilang tao’t karapatan sa kanilang mga bukirin. Subalit isang gabi raw, pinasok sila sa bahay ng mga may takip at talukbong ang mga mukhang lalaking may mga karbin at thompson at sapilitang kinuha, kinaladkad ang kanyang tatay sa kabila ng pagtangis-tutol ng kanyang sakiting inay. Ilang araw daw na nawala ang kanyang tatay. Natagpuan na lamang nila ang tadtad sa balang bangkay nito, pagkaraan, sa talahiban sa may ilog, na pinamimistahan na ng mga uod at pinagbabangayan ng mga asong palaboy. Sa nangyari, naglubha raw ang kanyang sakiting ina, naratay ito at yumao rin kalaunan at siya’y inampon na lang ng kanyang lolo. Gusto raw sana niya noon ang maging sundalo o polis balang araw upang hanapi’t pagbayarin ang mga pumatay sa tatay niya. Subalit hindi na raw niya itinuloy ang ambisyon niyang iyon nang malaman nilang mga konstable rin pala ang umutas sa kanyang ama. Inupahan daw pala ang mga ito ng mga asenderong kumamkam sa kanilang bukid na galit sa kanyang ama at sa prinsipyo nito. Mula noon, inambisyon na lamang niya ang maging mayaman nang sa gayo’y hindi na sila aapihin. (Wala pa raw kasi siyang alam na mayamang inaapi, bagkus lahat ng mayamang alam niya ay mga mang-aapi. Pero pag siya raw ang mayaman, pinangako niyang maging mabait siya’t mapagkawanggawa lalo na sa mahihirap.) Pinangarap daw niya ang maging abogado upang madali siyang maging politiko ang nang sa gayo’y madali rin siyang yumaman. (Wala para raw kasi siyang alam na abogado o politikong nanungkulan sa bayan na hindi yumaman.) Pinangarap daw niya ang makapagpatayo rin sana ng malaki’t magarang mansiyon, ng mga bahay-bakasyunan at magkaroon ng marami’t magagandang awto (at saka na rin daw, kung kinakailangan, ng ilang kulasising magaganda kasi parte daw yata iyan sa pagiging buhay-mayaman para matawag na namumuhay-mayamang-mayaman talaga). Subalit hanggang sa naging asawa raw niya si Cristina’t inianak si Marcial ay nanatiling pangarap lang daw niya ang mga iyon kahit na nagsikap naman siya ng todo-todo at ginawa ang lahat ng makakaya upang maisakatuparan ang mga pangarap niya, kahit na hindi naman gaanong napakayaman daw, maski na sana magaang-gaan lamang na buhay at pamumuhay na sagana at hindi naghihikahos. Kung bakit daw kasi hindi man lamang siya tinulutan ng kapalaran na magtagumpay rin ng kahit na konti. Kung bakit daw kasi at sa halip ay siya’y naging isang sawimpalad, naging kalat lamang na walang silbi sa mundo, naging isang busabos, isang baliw na walang karapata’t katuturan sa lipunan.
“Nagagalit nga ako kumbakit nasilang pa ako, Eman, eh, sana hindi na lang ako pinanganak,” sabi niya sa matigas na pagkawika. At ngayo’y may luha si Indong Kagit. Subalit ngayo’y tila may munting apoy ang mga mata, parang may naiipon doong pagkainip, pagkabagot, pagkamuhi. “Galit nga ako do’n sa kumbakit pa ako nilalang nung ating Diyos, eh! Sinisisi ko yung Diyos, Eman, marami akong yung reklamo sa kanya!”
Hindi ko alam ang sasabihin. Tumitimo ang pagkaawa ko sa kanya. Ang tila pakikiramay ko sa pagkasawimpalad ni Indong Kagit. Subalit kung bakit tila iyon na lang ang tangi kong magawa: ang mahabag.
“Kaya ko nga hinahamon yung mga bagyong dumadating, eh!” muling wika ni Indong Kagit. Tumayo siya’t tumingala sa nangungulimlim pa ring kalangitang kung saan naghahabulan ang mabibilis, makakapal, maiitim pa ring mga ulap. “Poot nung Diyos yung bagyo, poot niya sa akin kaya sinusuba ko ito. Yung naghihimagsik ako doon sa Diyos. Hindi ko katatakutan yung mga bagyo, aking haharapin kasi alam kong yan bale yung kasagutan nung Diyos sa akin. Naniniwala ako, eh, naniniwala akong kilala rin ako nung ating Diyos, yung pinapakinggan ako saka minamasdan ako at siya yung dahilan kumbakit dumarating yung mga bagyong iyon sa akin! Oo, Eman, siguro ay may halaga rin ako saka pinapansin din ako nung ating Diyos kahit na isa lang ako na yagit. Kahit na isa lang ako na kagit, eh. Yung anak din ako nung ating Diyos. Oo naman, alam kong anak din niya ako!” Humalakhak pa si Indong Kagit, dumipa sa kalangitang ngayoy’ iniikot-ikotan ng nag-iisang langaylangayan. At sa pagkakaupo kong nakatingala sa kanya na nangakadipa, para siyang isang krusipiho--isang krusipihong ang kristong nakapako roo’y hindi nakatungo kundi humahalakhak.
PARANG LALONG NAPALAPIT ang loob ko kay Indong Kagit. Gusto ko sana siyang arugain sa alam kong kailangan niyang tulong sa napakarami niyang mga hinanakit at reklamo sa buhay, sa lipunan. Subalit hindi ko alam kung paano. Kung kaya’t gaya ng dati, nagkasya na lamang akong bigyan siya ng pagkain at kaunting pera at lumang damit. At samantala, ginagamit ko si Indong Kagit na sabjek sa aking mga sinusulat. Marami akong nalikhang tula at kuwento at sanaysay na tungkol sa kanya, sa kanyang buhay, sa kanyang mga kaisipan.
Ngunit kung minsa’y sinusurot ako ng aking budhi. Kasya na nga kayang hagisan ko ng ilang pirasong sensilyo, na binubuntotan ko naman ng nagmamalasakit at nang-uunawang isip, si Indong Kagit upang may lisensiya akong gamitin siya bilang palabigasan ng sulatin?
NAPAKAINIT NG ARAW na iyon. Nagbabaga ang tanghaling tapat. Katatapos ng aking huling klase at pauwi na ako sa bahay upang mananghalian. Nasa sentro ng bayan ang bahay ng tiyuhin ko at walking distance lang ang kolehiyo. Nang madaan ako sa merkado publiko, napansin ko ang pulutong ng tila nagkakagulong mga tao na may pinagkakalumpunan sa may harapan ng multinasyonal na fastfood center. Sumisilaw ang mabilis na pagkikindat-kindat ng pulang ilaw sa bubong ng sasakyan ng polis na nakahimpil sa malapit, na lalong nagpaalinsangan sa nilalagnat na kapaligirang binalot ng lansa’t bahong inihihinga ng tila may tipos na hangin mula sa mga tindahan ng karne’t isda’t daing.
Nakipagsiksikan ako sa pawisan, at ngayo’y amoy-suka’t amoy-anghit na mga taong nakapaligid sa kung anong kasiya-siyang tanawin. Nakita ko roon si Indong Kagit na duguan sa pagkabulagta’t pagkakatihaya: mahigpit ang pagkulong ng kanyang kaliwang bisig, sa lukong ng kanyang hungkag, mabutong dibdib, sa isang plastik bag na may marka ng pangalan ng multinasyonal na fastfood center. Pigil ng kanan ni Indong Kagit ang isang duguang hamburger na kapagdaka’y kinakagatan niya.
Nakatulala na lamang ang mga tao, nagbubulungang tila hindi malaman ang mainam na gagawin maliban sa mandilat, umismid, manuro kay Indong Kagit na hindi halos makagulapay sa kanyang duguang pagkasadlak sa maduming aspaltadong kalsada. Samantala’y sulat lang nang sulat sa munting kwaderno’t tanong lang nang tanong, radyo lang nang radyo, kaway lang nang kaway, utos lang ng utos, ang mga bundat na polis.
Saglit akong natulos sa aking kinatayuan. Hindi ko rin alam ang gagawin. Kawing-kawing, buhol-buhol ang di magkamayaw na ingay ng pagtatanong, kasagutan, mura, sumpa.
Bigla na lang daw pumasok iyang baliw diyan sa fastfood at nang-agaw ng fried chicken at hamburger... Deputang kagit, buti nga sa kanya! Maski ako’y marami nang tindang mansanas at pandisal na inumit ng lintian na `yan!
Kumawala ako sa siksikan at tinakbo kong niluhura’t kinandong si Indong Kagit sa batid kong pagkagitla’t pagtataka ng mga tao. Kinalong ko ang nanggigitata, duguan niyang ulo. Tiningnan niya ako. Bakit, bakit, gutom na gutom ka na ba, Tata? ang sinasabi-sabi ko. Bakit? Bakit? Bakit?
Hinabol daw siya nung sikyu subalit di raw kasi pinansin niyang baliw, ayaw ibalik yung ninakaw.
Bakit, bakit, Tata? Bakit? ang inuulit-ulit ko. At nginitian ako ni Indong Kagit, duguang ngiti. At sabi niya, sa duguang pagkabigkas: “Gutom na gutom kasi ako, Eman, eh, gutom na gutom... Ayaw kasi akong bigyan ng pagkain, ayaw akong bigyan, eh... Alam naman nilang kahit na yung baliw ako saka yagit ay nagugutom din...”
Putangina, pupukulin na raw kasi niyang lintiang kagit ng napakalaking bato iyong sikyu! Putangina, susugurin na raw kasi niya iyung sikyu! Putangina, may ice pick daw iyang baliw! Putangina, kaya binaril na siya nung sikyu!
“Masarap palang talaga yung ganito, Eman, napakasarap...” Nadarama ko ang panginginig ng butuhang katawan ni Indong Kagit, ang pagsuka’t pagbula ng dugo mula sa butas niyang tagiliran na pinandidilatan ng ilang lumabas niyang bituka. Subalit patuloy siya sa pagnguya’t pagngalot sa kanyang duguang hamburger—duguang paglinamnam sa sabor ng sikat na produkto ng multinasyonal na fastfood na paboritong-paborito ng sambayanang dila’t tiyan.
Putang inang baliw naman, o, ansiba! Tingnan mo’t madededbol na nga’ng putang ina’y sige pa ang tsibog!
Bakit, bakit, Tata, gutom ka na ba talaga, gutom ka na ba talaga? Bakit? inuulit-ulit ko pa rin at hinigpitan ko ang kalong sa duguang katawan ni Indong Kagit na umaalingasaw sa lansa’t baho.
“Masarap, Eman, eh, napakasarap pala talaga nito... Kahit yung mamatay na ako, kahit mamatay na ako...” aniya’t siya’y patuloy na ngumuya, ngumalot, duguang pagnguya, duguang pagngalot, ngunit ngayo’y tig-isa nang pagnguya’t pagngalot. “Oo, kahit mamamatay na ako, Eman, eh, kasi natikman ko na rin yung pinakamasarap na pagkain sa mundo...”
Buray ni inang baliw iyan, buti nga sa kanya! Siya pang dumi at kalat dito sa Sili!
“M-Masarap, Eman...” tuloy ni Indong Kagit sa pagsubo ng duguang hamburger at ngayon, ng pritong hita ng manok. Subalit hindi na makakagat ni makanguya ni makangalot si Indong Kagit. Lumabas sa duguan niyang bunganga ang duguang subo. “S-Sayang, Eman, hindi ko maubos... Biyaya nung Diyos, ansarap... Luto nung Diyos, ansarap-sarap, pinatikim sa akin.... Mahal talaga ako nung ating Diyos... Anak din ako nung ating Diyos, eh, anak din niya ako...” At minsan pa, tiningnan ako, tinitigan ako ni Indong Kagit, duguang titig, hungkag na tingin.
Binitawan ko si Indong Kagit. Tumayo akong pawisan at duguan. Para akong trangkasuhin. Para akong kukulo sa init ng umaagos sa aking mga mata. Para akong magbaga, magliyab. Tumakbo ako, hinawan, itinulak ang mga nakahara sa aking daraanan. Wala akong tiyak na direksiyon, iniwan ko si Indong Kagit na yakap-yakap pa rin ang naiwang duguang hamburger niya’t fried chicken. Iniwan ko ang mga usisero, mga pakialamero ngunit walang pakialam, na maiingay, amoy-suka’t amoy-anghit na mga tao. Iniwan ko ang mga bundat na polis na sulat lang nang sulat sa munting kwaderno’t radyo lang ng radyo’t utos lang ng utos at kaway lang nang kaway. Iniwan ko ang mga ngisi, kunot-noo, simangot, pagtataka, mura, sumpa. Iniwan ko sila. Iniwan ko ang lahat na tinatanong ko pa rin: bakit? bakit? bakit?
Umalis akong nagtatanong pa rin samantalang natagpuan ko na, nakita ko na ang kasagutan sa huling titig, duguang titig sa akin ng hungkag, duguang mga mata ni Indong Kagit.
(Ikalawang Gantimpala, Maikling Kuwento, Don Carlos Palanca Memorial Literary Awards 2001) |
|
|
| navigation |
| [ |
viewing |
| |
most recent entries |
] |
| |
|
|
![[info]](http://l-stat.livejournal.com/img/userinfo.gif?v=92.1){kind=small}
saluyot's journal